ଲିପି ସମସ୍ୟା
ଏ ଭାଷାର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର‌୍ୟ ବିଷୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ମାତ୍ରେ କି ବିଦ୍ୱାନ ଲେଖକ କି ସାଧାରଣ ବ୍ୟକ୍ତି କହି ଉଠନ୍ତି ଯେ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ହେଲେ ଏହାର ଲିପି କାହିଁ? ସେମାନେ କୁଣ୍ଠ ଦୁଷ୍ଟିରେ ଏହା ବିଚାର କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ, ଏକ ମୂଳିକ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲିପି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ଇୟୁରୋପ ର ସବୁଭାଷା ଏକ ମାତ୍ର ରୋମାନ ଲିପିରେ ଲେଖାଯାନ୍ତି । ପରସ୍ପରକୁ ବୁଝିବାକୁ ସୁବିଧା ହେବ ବୋଲି ଅନ୍ତତଃ ସବୁ ଆଧୁନିକ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାକୁ ଦେବନାଗରୀ ଲିପିରେ ଲେଖିବାକୁ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଛନ୍ତି ।
ବଙ୍ଗାଳୀ ଓ ଅସମିୟା ଏକା ଲିପିରେ ଓ ହିନ୍ଦୀର ସବୁ ଶାଖା ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଦେବନାଗରୀ ଲିପିରେ ଲେଖାଯାନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା ଦୂର ବା ଆସନ୍ନ ସଂସ୍କୃତରୁ ହିଁ ଆସି ଥିବାରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଆକୃତି ଦେଶ କାଳାନୁଯାୟୀ କିଛି କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନି ସଂଖ୍ୟା ଏକା ହୋଇଥିବାରୁ ଯେ କୌଣସି ଆର୍ଯ୍ୟଭାଷାକୁ ଯେ କୌଣସି ଲିପିରେ ଲେଖା ଯାଇପାରେ । ମୂଳ ଦେବନାଗରୀ ତ ଅଛି ହିଁ । ଗୋଟିଏ ଭିନ୍ନ ଲିପି ନୂଆକରି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର ମୂଖ୍ୟ ସ୍ରୋତ ବା ସାମୂହିକତା ଠାରୁ ପୃଥକତା ଭାବ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅହଂତାର ପରିଚାୟକ ହେବ । ଇଚ୍ଛା କଲେ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ଲିପି ଗଢ଼ିବା-କୌଣସି ପ୍ରକାର ଶ୍ରମସାଧ୍ୟ ନୁହଁ, ଆଧୁନିକ ଉନ୍ନତ ମୁଦ୍ରଣ ଶୀଳ୍ପର ସବୁ ସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ତହିଁରେ ରଖାଯାଇପାରେ ଓ ତାହା ସର୍ବଭାରତୀୟ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ, ହେଲେ ସେହି ପୁରୁଣା ମଦକୁ ନୂଆ ବୋତଲରେ ଭରିବା କିମ୍ବା ସରୁ ଚକୁଳିକୁ ଦୋସା କହି ଅଧିକ ରୁଚିସହ ଖାଇବା ପରିହେବ । ଶ୍ରୀମୁର୍ମୁଂକ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତାଲୀ ଭାଷାର ଲିପି ଉଦ୍ଭାବିତ ହୋଇ ଟାଇପ୍ ନିର୍ମାଣକରି ବର୍ତ୍ତମାନ ସାହିତ୍ୟ ମୁଦ୍ରଣ ହେଉଥିବା ଜଣାଯାଏ । ମୂଳଧ୍ୱନି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଲିପି ଏକା ହେଲେ ହେଁ ଦେଶ କାଳାନୁଯାୟୀ ଉଚ୍ଚାରଣରେ କିଞ୍ôଚତ ପ୍ରଭେଦରହିବା ତ ସ୍ୱାଭାବିକ । ଅନ୍ୟ ଭାଷାର କଥା କାହିଁକି ସ୍ୱୟଂ ସଂସ୍କୃତରେ ମଧ୍ୟ ପାଣିନୀୟ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉନାହିଁ । ଅ କାରକୁ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆକାର ରୂପେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବଙ୍ଗ ପହଂଚୁ ପହଂଚୁ ତାହା ଓ କାର ର ସୀମା ଭିତରକୁ ଆସିଯାଏ ଓ ଓଡି଼ଆ ରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆ କାର ଭାବେ ହିଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ । “ଜ୍ଞ” କୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ “ଗ୍ୟଁ” ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ “ଦ୍ନ୍ୟଁ” ଭାବେ ଓ ବଙ୍ଗଳାରେ “ଗ୍ନଁ” ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଅଥଚ ବର୍ଣ୍ଣ ସେଇୟା ହିଁ ଥାଏ । ଅତଏବ ମୂଳଧ୍ୱନି ର ପ୍ରତୀକ ଦେବନାଗରୀକୁ କୋଶଲୀ ଭାଷା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱୀୟ ପ୍ରାଦେଶିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଉ କିମ୍ବା ପରିଗ୍ରହ ଯୋଗୁଁ ତଥାକଥିତ େଓøଡ୍ରୀ ଲିପି କୁ ଚାଲୁ ରଖାଯାଉ, ଏଥିରେ କିଛି ନ୍ୟୁନତା ଆସିବ ନାହିଁ । ନୂତନ ଆତ୍ମଚେତନାର ଉତ୍ଥାନ ରେ ପୁରାତନ ପ୍ରତି ବିରାଗ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୱେଷ ଆସିବା ସ୍ୱାଭାବିକ । ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋଶଳର ସବୁ ସାହିତ୍ୟ ଓଡି଼ଆ ହେଉ ବା କୋଶଲୀ ହେଉ ଏହି ଲିପିରେ ହିଁ ଲେଖା ହୋଇ ଆସିଛି ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ ସଂଗ୍ରହ ତଥା ସଂସ୍କୃତ ଲିଖନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲିପିରେ ଅଛି । ଐତିହ୍ୟକୁ ଏକା ବେଳକେ ପୋଛି ଦିଆଯାଇ ନ ପାରେ । ଯଦି ତହିଁରେ କିଛି ଦୋଷ ତୃଟି ନ ଥାଏ ତ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ନାହିଁ । ବହୁ ଦଶାବ୍ଦୀ ଧରି ‘ଇଂଗ୍ଳିଶ ହଟାଓ’ ଧ୍ୱନି ଛାଡୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର‌୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ୪୪ ବର୍ଷ ପରେ ବି ବରଂ ଇଂଗ୍ରେଜୀ ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର କରାଯାଇଛି । ତେବେ ସର୍ବ ସାଧାରଣଙ୍କ ସାମାନ୍ୟ ମନୋଭାବ ଯୋଗୁଁ ହେଉ କି ମୁଖିଆ ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ସୁଚିନ୍ତିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଯୋଗୁଁ ହେଉ, ଯେକୌଣସି ଲିପି ଅଶୋଭନୀୟ ବା ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହେବନାହିଁ । ଲିପିର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ଆମକୁ ଡରାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଡକ୍ଟର ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ବିଶୀ କିଛି ଦିନ ତଲେ ସାପ୍ତାହିକୀ ରୁଦ୍ର ଆହ୍ୱାନରେ ଉପାଦେୟ ଲେଖାଟିଏ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ତାହା ଏ ପରିପେକ୍ଷୀରେ ପଠନୀୟ । ବେଶ ମାର୍ମିକ ଲେଖାଟିଏା
ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାପ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳାଲେଖ, ମନ୍ଦିର ଗାତ୍ରର ଅଭିଲେଖ ଓ ତାମ୍ରପତ୍ର ଲେଖମାନଙ୍କରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସାଂପ୍ରତିକ ଓଡି଼ଆ ଲିପିର ବିକାଶ ସମଗ୍ର କୋଶଲୋତ୍କଳ-କଳିଙ୍ଗରେ ଏକ କାଳୀନ ହୋଇଥିଲା ଓ ଦେବନାଗରୀର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ ମାତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ କୋଶଳ ଖଣ୍ଡ ଦେଇ ହିଁ ଯାଇଥିବାର ପରିକଳ୍ପନା ଅମୂଳକ ନୁହେଁ ।
ଗ୍ରିଅରସନଙ୍କ “The Maithili and Bengali alphabets are derived from Bhuler’s proto Bengali. The Oriya alphabets on the contrary derived from Nagari and probably reached Orissa directly from the West (Indian Antiquary Supplement-1932)” ଏ ମତର ଗୁରୁତ୍ୱ କୌଣସି ମତେ ନ୍ୟୁନ କରାଯାଇ ନ ପାରେ । ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପଣ୍ଡିତ ଗୋପୀନାଥ ନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ‘ଓଡି଼ଆ ଭାଷା ତତ୍ତ୍ୱ’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହି ମତର ହିଁ ସମର୍ଥନ କରିଛନ୍ତି । ଓଡି଼ଶାର ପ୍ରତ୍ନଲିପିବିଦ୍ ଶ୍ରୀ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ରାଜଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଏ ପ୍ରକାର ସହମତ ସହ ଲେଖିଛନ୍ତି । ତେବେ ମୋଟା ମୋଟି ଭାବରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦଶମ ଏବଂ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏ ଦେଶରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ଲିପି ଅନୁରୂପ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଚଳନ ଥିଲା, ତହିଁରୁ ଆଧୁନିକ ଓଡି଼ଆ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଅଧିକାଂଶ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । (ଓଡି଼ଆ ଲିପିର କ୍ରମବିକାଶ, ଓଡି଼ଆ ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡ଼େମୀ, ୧୯୬୦ ପୃ.୨୨)

ନିମ୍ନ ଉଦ୍ଧୃତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାରାନ୍ତରେ ବା ବ୍ୟାପକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ହିଁ ସମର୍ଥନ କରୁଛି । ଯଥା: “It may be suggested that civilization progressed through the course of this river (Mahanadi) to the Coastal regions of Orissa from the far away hinter land of Madhya Bharat” (The Cult of Jagannath, K. C. Mishra, M. A. D. Phil. (cal) Revenshaw College Cuttack, Page 23) ପୂର୍ବେ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ଲେଖା ଭୂର୍ଜ ପତ୍ରରେ ମସୀ ଲେଖନୀ ଦ୍ୱାରା ଲେଖା ହେଉଥିଲା । ଏହା ହିମାଳୟରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିଲା । ଦୂର ମଧ୍ୟ ବା ଉପକୂଳ ପ୍ରଦେଶ ମାନଙ୍କରେ ତାହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହେବାରୁ ସୁଲଭ ତାଳ ପତ୍ରରେ ଲୌହ ଲେଖନୀ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷର ଖୋଲା ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରା ହେଲା । ଅନୁପ୍ରସ୍ଥ ବା ବାମ ଦକ୍ଷିଣ ଗାର ଦ୍ୱାରା ପତ୍ର ଚିରି ଯାଉଥିବାରୁ ଶୀର୍ଷସ୍ଥ ରେଖା ଓ ମାତ୍ରା ଆଦିକୁ ବକ୍ର ବା ବୃତ୍ତାକୃତି କରିବାକୁ ହେଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ର ଲେଖା କେଉଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ, କେତେ ଲେଖି ଲେଖନୀ ଉଠାଇ ଆଉ କେଉଁ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ ଓ ଏପରି କେତେଥର ରେ ବର୍ଣ୍ଣ ପୁରା କରାଯାଏ, ତାହା ବିଚାର୍ଯ୍ୟ । ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିନ୍ଦୁରୁ ଅନ୍ୟ ବିନ୍ଦୁକୁ ଲେଖନୀ ନେବା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ନ ଉଠାଇ ଲେଖନୀକୁ ଘୋଷାରି ନେଲେ ଦୁଇବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟରେ ଗାର ପଡି଼ଯାଏ ଓ କ୍ରମେ ଏହି ଗାର ବର୍ଣ୍ଣର ଅଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ । ତାଳପତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣର ଖୋଦନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଚାପ ଦରକାର ହେଉଥିବାରୁ ଏପରି ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ । ଭୂର୍ଜ ପତ୍ରରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଦେବ ନାଗରୀ ବର୍ଣ୍ଣ ଯେଉଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ, ତାଳପତ୍ର ଲେଖନ ରେ ଲେଖନୀ ନ ଅଟକିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ । ଏପରି ଲେଖନୀ ବୁଲା ରେ ବର୍ଣ୍ଣର ଆକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ । ଏଣୁ ଓଡି଼ଆ ଲିପି ଦେବନାଗରୀରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହୋଇ ବିକାଶ କାଳରେ ହୁଏତ ଅନେକ ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅବଚେତନ ସ୍ଥିତ ଗଭୀର ସଂସ୍କାରର ଅଜ୍ଞାତସାର ପ୍ରରଣାରେ ଶେଷରେ ନିଜତ୍ତ୍ୱକୁ ଫେରି ଆସିଛି । ସକାଳେ ବାଟ ହୁଡି଼ଲା ଲୋକ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଘରକୁ ଫେରି ଆସିଲେ ତାକୁ ବାଟହୁଡ଼ା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ । ଏ ଲେଖକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ଏକ ‘ବିବରଣ ପଟ୍ଟ’ରେ ଦେବନାଗରୀର ଲେଖନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଲେଖନ କ୍ରମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ କିପରି ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି, ତାର ଗୋଟିଏ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ରମ ଦର୍ଶାଇ ଦିଆଯାଇଛି । ଡ: ଖଗେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ର ତାଙ୍କ ଓଡି଼ଆ ଲିପି ଓ ଭାଷା, ପୁସ୍ତକରେ ଲିପିର ବିପାଟନ ବିବିଧ ପାଟନ (vivisection) କରିଛନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କ ବଦ୍ୱତ୍ତା ଓ ପରିଶ୍ରମର ନିଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରଶଂସ୍ୟ ଅଟେ । ଏ ଦୂର୍ବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପରିକ୍ରମା କରି ନ ପାରି ଗଣେଶ ପରିକ୍ରମା ରୁ ଯାହା ପାଇଛି ତାହାକୁ ପଟ୍ଟ ବା ଚାର୍ଟରେ ଲେଖାଇ ରଖିଛି ।
ଉପରିସ୍ଥ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥାପନାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ବିଚାର କଲେ, କୁଟିଳ ବ୍ରାହ୍ମୀ ରୁ ଉଦ୍ଭୁତ ଦେବନାଗରୀର ବିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଶୀର୍ଷକ ଓଡି଼ଆ ଲିପିର ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିକାଶରେ ଏହି କୋଶଲ ପ୍ରଦେଶର ମଧ୍ୟ ସମ ଅଂଶ ଓ ଅଧିକାର ଅଛି ଓ ଏହାକୁ ଉପକୂଳ ପ୍ରଦେଶର ଅବଦାନ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହା କୋଶଳର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ବରଂ କୋଶଲୋଡ୍ରୀ କହିବା ଅଧିକ ଯୁକ୍ତି ସଂଗତ ହେବ । ଡ. ବିଶୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଏ ମତ ହିଁ ଦେଇଛନ୍ତି । ଆକୃତି ପରକ ବା ବିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପ ଭାବେ ଏହାକୁ ‘ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦେବନାଗରୀ’ କହିବା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତି ସଂଗତ ହେବ ।

ପ୍ରବଞନା
ସର୍ବତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀରେ ମଧ୍ୟ ଭାଷା ସଚେତନତାର ଉଦ୍ରେକ ହେଇଥିବାରୁ ଭାଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା କୌଣସି ବିସ୍ତୃତ କ୍ଷେତ୍ର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହି ନ ପାରେ । କୋଶଳ ପ୍ରାୟଃ ଏକ କୋଟି ଜନ ବସତିର ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ ପ୍ରଦେଶ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ହଲଚଲ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ଏଥିରେ ଉପକୂଳ ଅଂଚଳରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଥିବା କଥା ପୂର୍ବେ କୁହା ଯାଇଛି । ଏଥିରେ ବିବ୍ରତ ହୋଇ ବୋଧହୁଏ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ, ପ୍ରତ୍ନଲିପି ବିଶାରଦଶ୍ରୀ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ରାଜଗରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲେଖାଇ ‘ଓଡି଼ଆ ଭାଷାର ଉପଭାଷା’ ନାମରେ ଗୋଟିଏ ପୁସ୍ତକ ୧୯୮୨ରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି । ଏଥିରେ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଉପଭାଷା ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷା ଶୀର୍ଷକରେ ଯାହା ଚର୍ଚ୍ଚା କରା ଯାଇଛି ଓ ଯେନ ତେନ ପ୍ରକାରେଣ ଏହାକୁ ଓଡ୍ର ପ୍ରାକୃତ ବା ତଜ୍ଜାତ ଭାଷା ବୋଲି ଯେମିତି ଅନାବଶ୍ୟକ ଜୋର ଦିଆ ଯାଇଛି, ସେଥିରୁ ଭାତହାଣ୍ଡିରୁ ଚାଉଳ ଚିପିଲା ପରି ଦୁଇ ତିନିଟି ବିଷୟ ଦେଖାଯାଉ ।
ଲରିଆ ଏହି ପୁସ୍ତକର ୧୦୨ ପୃଷ୍ଠାରେ ଲେଖାଅଛି ଯେ, “ସେମାନଙ୍କ (ଚେଦି ହୈହୟ ସୈନ୍ୟ) ସାହଚର୍ଯ୍ୟ ହେତୁ କେତେକ ଉଡ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀ ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରି ହିନ୍ଦୀ ମିଶ୍ରିତ ଉଡ୍ର ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେମାନେ ଲରିଆ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି” ଏହା ସଙ୍ଗେ ଓଡି଼ଶା ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମାଂଚଳ ଅପେକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ପୂର୍ବାଂଚଳ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନେ ବିପୁଳ ସଂଖ୍ୟାରେ ବାସ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି । ଏଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।
ଲରିଆ ଶବ୍ଦ ବାସ୍ତବରେ କୌଣସି ଗୋଷ୍ଠୀ କୁ ବୁଝାଏ ନାହିଁ, ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଛତୀଶଗଢୀ ଭାଷାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ତଦନୁଯାୟୀ ଏ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଲରିଆ ବୋଲାଯାନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଲରିଆ ରାଏଜ୍’ ବୋଲାଯାଏ । ଏହା କୋଶଲ ପ୍ରଦେଶ ସୀମା ସଂଲଗ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲରିଆ ଭାଷୀ ମାନେ ବ୍ୟୃତ୍ତର୍ଥ ଆସି ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବସବାସ କରନ୍ତି ।
ଗ୍ରିଅରସନଙ୍କ ସମେତ ବର୍ତ୍ତମାନର ମଧ୍ୟ କେତେକ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମତରେ ଲରିଆ ଛତୀଶଗଢୀ ର ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବାଚକ ଅଟେ । ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆଂଚଳିକ ଭେଦଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଗବେଷକ ମାନେ ଏ ଭାଷାକୁ ଛତୀଶଗଢୀର ଓଡି଼ଆ ମିଶ୍ରିତ ନିମ୍ନ ସ୍ତରର ଛତୀଶଗଢୀ ଭାବନ୍ତି । ନିମ୍ନ ଉଦ୍ଧୃତିରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ :
पूर्बी छत्तिसगढी-लरिआ: सामान्य परिचय- “भ्रमबश हिन्दी के बैज्ञानिक अभीतक लरिया को छत्तीसगढी का समानार्थी मानते आये है । कर्नU बाबा rसमंबलपुर को ओडीशा तथा रायपुर-बिलासपुर आदि को लरिया क्षेत्र माानते है ।” ओर इस क्षेत्र कि बोलिओँ को भि क्रमश: ओडिआ तथा लरिआ कहा है। डष्ठा: भाU चन्द्र राब तैलंग ने माना है कि छत्तीसगढी ही पूर्ब को और लरिया कहलाती है । छत्तीसगढी की पूर्बी सीमा पर स्थित ओडिशा के संबलपुर जिले के पार्श्बबत्त्र्ती क्षेत्रो मे छत्तीसगढी का मिश्रित रूप प्रचलित है । उसे लरिया कहते है । स्बर्गीय लोचन प्रसाद पाण्डेय ने लिखा है “इस क्षेत्र के निबासी अपने पश्चिमस्थित छत्तीसगढप्रदेश को लरिया कहते है । बस्तुत: लरिया छत्तीसगढी का ओडिया मिश्रित रुप है ।” (डष्ठा: कान्ति कुमार, छत्तीसगढी भाषा ब्याकरण और कोष । पृष्ठ ६७)
ଏ ବିଷୟର ଅବବୋଧ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏତିକି ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ ।
ଏହି ଲରିଆ ମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ଉପକୂଳ ସହ ବେପାର କରୁଥିଲେ ସେମାନେ ଖାଉଡ ନାମରେ ଅଭିହିତ ହେଉଥିବା ଦର୍ଶାଇ ତାକୁ ଅଳୀକ କଳ୍ପନା ପ୍ରସୂତ ‘ଖା-ଉଡ୍ର’ ଭାବେ ଅର୍ଥହୀନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ଧରିମାରି ଓଡି଼ଆ ସିଦ୍ଧ କରିବାର ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ କରିଛନ୍ତି ତାହା ମଧ୍ୟ ବିଚାର୍ଯ୍ୟ । ପୂର୍ବ କାଳରେ କୋଶଳର ଲୋକେ ବଳଦପିଠିରେ ଲଦନ ଲଦି ଉପକୂଳ ସହ ବ୍ୟାପାର କରୁଥିଲେ । ଦୈନିକ ଜୀବନର ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଲୁଣ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟଥିଲା । ଉତ୍ତର ପଟର ଲୋକେ ଓଡି଼ଶାକୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପଟର ଲୋକେ କଳିଙ୍ଗ (ପାର୍ବତୀପୁର)କୁ ଲୁଣ ଆଣିବା ପାଇଁ ବଳଦ ଦଳ ଧରି ଯାଉଥିଲେ ।
ଭକ୍ଷା ଭଦ୍ରେ ବଳୀବର୍ଦ୍ଧେ (ଅମରକୋଷ) ସଂ-ଭକ୍ଷା-ପ୍ରାଂ-ଉକ୍ଖା ‘ଆଲ୍ଲିଲ୍ଲୋଲ ବନ୍ତେ ନ୍ତା ମତୁପଃ’ (ପ୍ରାଂ ପ୍ରଂ ୪-୨୫) ଆଲୁ, ଇଲୁ ଉଲ୍ଲ୍, ଆଲ୍, ବନ୍ତ, ଇନ୍ତ ଇତ୍ୟେତା ଆଦେଶାଃ ମତୁପଃ ସ୍ଥାନେ ଭବନ୍ତି । ତଦ୍ ଅସ୍ୟ, ଅସ୍ତି, ଅସ୍ମିନ ବା ଇତି ମତୁପାର୍ଥାଃ । (ତଟô୍ଟୀକାୟାଂ ଭାମହଃ) ତେଣୁ, ଉକ୍ଖା+ଆଲ>ଉକ୍ଖାଲ>ଉଖାଲ>ଉଖାଡ ତଦ୍ବତ – ଉକ୍ଖା+ଆଳୁ>ଉକ୍ଖାଳୁ>ଉଖାଲୁ>ଉଖାଡୁ । ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦରୁ ବାହୁଲ୍ୟକାତ୍ ଖାଉଡ଼, ଖୁଆଡ଼, ଖାଡୁ ଆଦି ଶବ୍ଦ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହା ବସ୍ତବରେ ବଳଦଦଳର ସ୍ୱାମୀକୁ ବୁଝାଉଥିଲେ ହେଁ, ଲାକ୍ଷଣିକ ରୂଢ଼ୀ ଯୋଗୁଁ ଲଦା ବ୍ୟାପାରରେ ଖଟା ଯାଉଥିବା ବଳଦସମୂହକୁ ବୁଝାଏ । ଖାଡୁ ଲଦୁଛନ, ଖାଡୁ ଲମାଲେନେ (ଲମ୍ବାଇବା-ଯାତ୍ରାରମ୍ଭ କରିବା) ଖାଡୁ ଢ଼ିଲିବା, ଖାଡୁ ଉତରାବା,ଖାଡୁଢ଼ିଲା ଠାନ (ପଡ଼ଉ) ଆଦି ପ୍ରୟୋଗରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ । ଏହି ଖାଉଡ଼ ଶବ୍ଦ କୋଶଳରୁ ଲଦଉ ମାନଙ୍କ ସହ ଯାଇ ଦଳ ବା ଗୋରୁ ପଲ ଅର୍ଥରେ ଓ ସ୍ୱର ବ୍ୟତ୍ୟୟ ଜନିତ ଖୁଆଡ଼ ଶବ୍ଦ ଗୋରୁ ଗୋଠ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । (ପୂ:ଚ:ଓ:ଭା:କୋଷ) ଖାଡି଼ବଳଦ, ଖାଡି଼ମୁଣି ଆଦି ମଧ୍ୟ ଏହାର ବିକୃତି ଅଟେ । (ସ୍ୱରାଣାଂ ସ୍ୱରାବହୁଲମ: ହେଂ) ଏହା ସଂସ୍କୃତରୁ ପ୍ରାକୃତ ହୋଇ ସିଧା ସଳଖ କୋଶଲୀକୁ ଆସିଛି । ଏହା କୋଶଲୀ ଭାଷାର ନିଜସ୍ୱ । ଏଣୁ ଖା ଉଡ୍ର (କୋଶଲୀ ଭାଷାକୁ) ଏ ଆଦେଶ ନିରର୍ଥକ ।
‘କିସମୁହିଁ ଲେଖିବି ବା କିସ ମୋର ଭାକା’ ପୃଷ୍ଟା ୧୩୦ ଟୀକାରେ ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଭାକା ଶବ୍ଦଟି ଭେକରେ ପରିଣତ ହୋଇ ବୃତ୍ତି ବା ଉପାୟ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।’ ଏହା ସଂମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରମାଦିକ । କିସ କିମର୍ଥେ, (ପ୍ରା: ପ୍ର: ୯-୧) ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରାକୃତ ଆଦେଶ ଅଟେ ଓ ବଙ୍ଗଲାରେ ବି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ହିନ୍ଦୀରେ ବି ଳରଷ୍ଫରଙ୍ଗଙ୍ଖର ଶବ୍ଦର କାରକ ରୂପ ମାନଙ୍କରେ ରଲଳରଷ୍ଫଜ୍ଞର ଏକ ବଚନରେ ଓ ରଲଳରଷ୍ଫଙ୍ଖର ବହୁ ବଚନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି । କୋଶଲୀରେ କିସ ର ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ ।
ଭାକା ଓ ଭେକ ଦୁଇଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ । ଏହା ଭାଷା ଓ ଭେଷ, ସଂ, ବେଶ ଶବ୍ଦର ଶ ଠାରେ ଖ ଆଦେଶ କରି ଆଘୋଷୀ କରଣ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପନ୍ନ
हिं तन उजला मन साँवला बगुजे का सा भेख aग् मृषा न होई देवरिसि भाखा ।
उमा सो वचन हृदय ध्यारि राखा ।। (रा० च० भा०)
ଓଡି଼ଆରେ- ‘ଭେକଥିଲେ ଭିକ ମିଳେ’ ରୁ ଏହାମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ । ବ୍ରଜଭାଖା, ଉତରୀଭାଖା ଆଦିରୁ ଓ କୋଶଲ ଅଂଚଳରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଅଯଥା ଗାଳି ଗୁଲଜ କରୁଥିଲେ ଶରବ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି (ବିଶେଷତଃ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ) ବ୍ୟଙ୍ଗାର୍ଥରେ ‘ଭାକୁଛେ’ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । ଦେବତା ଆବିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିର କଥନକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଦେବ୍ତା ଭାକୁଛେ’ ଏପରି କହିଥାନ୍ତି । ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କୋଶଲୀ ଉପରେ ଓଡି଼ଆ ଆଦେଶର ବିବରଣ ପୃଷ୍ଠା ୧୧୨ରେ ଦେଇ ଅଛନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାମଦିକ । ବିସ୍ତାର ଭୟରେ ଏଠାରେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ବିବରଣ ଦିଆ ହେଉଛି । ଚ ସ୍ଥାନରେ କ ଆଦେଶ କରି କୋଶଲୀ ଭାଷାରେ ଲୁଚିବା ସ୍ଥାନରେ ଲୁକ୍ବା ହୁଏ ବୋଲି ଯାହା କୁହା ଯାଇଛି, ତାହା ଅଭୂୟୋଦର୍ଶନରୁ ହେଉ ବା ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଅଭିସନ୍ଧି ମୂଳକ ହେଉ, ପ୍ରାମାଦିକ ହିଁ ଅଟେ ।
ନି+ ଲିଙ୍ ଧାତୁ ଲୁଚିବା ଅର୍ଥରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ହୁଏ (ମାତୁର୍ନିଲୀୟତେ କୃଷ୍ଣଃ) ଅପଭ୍ରଂଶ ଭାଷାରେ ନି + ଲୀ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦେଶ ସହ ଲୁକ୍ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଆଦେଶ ଯଥା: ‘ଓ ଗୋରୀ ମୂହ ଣିଜ୍ଜିଅଊ ବବ୍ଦଲି ଲୁକ୍କୁ ମିଅଂକୁ’-ଅଥବା ଜଈ ଜଡ୍ଡା ରୂସଇ ଚିତ୍ତା ହାସଇ, ଅରାଗୀ ପିଟ୍ଠି ଥାପ୍ପିଆ, କର ପାଆ ସଂଭରି କିଜ୍ଜେଭିତ୍ତରି, ଅପ୍ପା ଅପ୍ପି ଲୁକ୍କିଆ…..ଆଦି ଏହି ଧୁଆଁ ବାଣ ବାସ୍ତବତାର ପବନ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ବିଦ୍ୱଦ୍ଜନ ଚକ୍ଷୁକୁ କେତେ କାଳ ଢ଼ାଙ୍କି ରଖିବ, ବିଚାର୍ଯ୍ୟ ।

Yogesh Raj Kadasoley, Badugu speaker from Nilgiri region participated in the International Mother Languae Day at Bargarh and says, “We know cow’s milk gives energy. But Desi cow milk gives more energy. Anyhow, does they equal to Mother’s milk? Mother tongue is like one’s eye. You might see that those who learn in English medium doesn’t speak either their tongue or English without grammatical mistakes, when compared to those who learn in their own mother tongue, at least in initial stages. Thus you can understand the mother tongues important.
Learn as many languages as possible; it is good. But don’t leave mother tongue. Because even if you learn through other language you absorb the matter only through your mother tongue. So it is the mother tongue which teaches you basically.

ଯତ୍ର ମୁହ୍ୟନ୍ତି ସୂରୟଃ
(୧) “ଓଡି଼ଆ ଭାଷାତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ମାନେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷାକୁ ଷ୍ଟାଣ୍ଡାର୍ଡ ଓଡି଼ଆ ଭାଷାର ଏକ ଉପଭାଷା ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି”
(୨) ବରଂ ମୂଳ ଓଡି଼ଆ ଭାଷାରୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ବା କ୍ଷୟ ପ୍ରାପ୍ତ ତଦ୍ଭବ ଶବ୍ଦ ସମ୍ଭାର ରହିଛି’ । (ଶ୍ରୀ ପ୍ରମୋଦକୁମାର ପାଢ଼ୀ, ସପ୍ତର୍ଷି ମଇ ୧୯୮୨, ପୃଷ୍ଠା ୧୫)
ଏ ଭ୍ରାନ୍ତ ମତ ପ୍ରାୟଃ ସମସ୍ତ ଆଲୋଚକଙ୍କର । ଏ ଉଦ୍ଧୃତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାର, ଅଥଚ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାରୁ ସର୍ବ ମତର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ଉପରେ ଦିଆଗଲା ।
ଗବେଷଣା ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ଇତିହାସ ଓ ଅର୍ଥ ଯାହା ଥାଉ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ଇଂଗ୍ଲିଶ Research ଶବ୍ଦର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ରୂପେ ପ୍ରାୟଃ ସବୁ ଭାରତୀୟ ଭାଷାମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି । ଶବ୍ଦର ଗଠନ ରୁ ହିଁ ଅର୍ଥର ଦ୍ୟୋତନା ହେଉଛି, ଅର୍ଥାତ୍: Search, what has already been searched ଅର୍ଥାତ୍: ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଷୟର ପୂର୍ବରୁ ଯେତେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥାଉ ପଛେ ନୂତନ ଭାବରେ ତାର ଆଲୋଚନା କରିବା । ପୂର୍ବସୂରୀମାନଙ୍କ ଗବେଷଣା ଲବ୍ଧ ସଂନ୍ଦର୍ଭ ମାନତ ନିଶ୍ଚୟ ଅଧ୍ୟେତବ୍ୟ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟପନ୍ଥା ଯୁକ୍ତିତର୍କ ବା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କୁ ଆଧାର ରୂପରେ ଧରି ନ ନେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ମୂଳରୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହିଁ ଏ ଶବ୍ଦର ଆରୋପିତ ବା ପରିଭାଷିତ ଅର୍ଥ । ଚର୍ବିତ ଚର୍ବଣର ପୁନରୁଦ୍ଗୀରଣ ଗବେଷଣା ନୁହେଁ ।
ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଗତାନୁଗତିକ ଗୋଟିଏ ଭ୍ରମ ବଶତଃ ସମ୍ବଲପୁରୀ ନାମରେ କଥିତ ଏହି କୋଶଲୀ ଭାଷାର ଅଦ୍ୟାବଧି ଯାହା ବା ଗବେଷଣା ହୋଇଛି ତାହା – “ଏହା ଓଡିଆ ଭାଷାର ଉପଭାଷା’ ଏହାକୁ ହିଁ ଧରିନେଇ ହୋଇଛି । ଅତଏବ : ଅତି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ବିଚାର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଏହାର ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା କରାଯାଇ ପାରିନାହିଁ । ଫଳତଃ ‘ଯାବଦ୍ ବିନିଗମନା ବା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ପ୍ରାରମ୍ଭ ରେ ହିଁ ଶେଷ ହୋଇ ଯାଇଛି । ରଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚାଣ୍ଡାଳଠାରେ ନିଜକୁ ବିକ୍ରୟ କରି, ଚାଣ୍ଡାଳ ବେଶରେ ଶ୍ମଶାନରେ ରହି ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲାଇଲା ପରି କୋଶଲୀ ଭାଷା ଓଡି଼ଆ ଠାରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରି, ଓଡି଼ଶା ରାଜ୍ୟାନ୍ତର୍ଗତ ରହି ଓଡି଼ଆର ଉପଭାଷା ବୋଲାଇବାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଣ? ତେବେ ସଂପ୍ରତି କୋଶଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଯେପରି ଏ ବିଷୟର ବିଚାର ଆଲୋଚନା ଚାଲିଛି, ତାହା ଯେଉଁ ନାମରେ ବା ଯେଉଁ ରୂପରେ ବି ହେଉ, ସେଥିରୁ ଏ ଭ୍ରମ ଧାରଣା ଯେ କ୍ରମେ ଶିଥିଳ ହୋଇ ଆସୁଛି, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ।
ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ଲେଖକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓଡି଼ଆର ପରିଭ୍ରଷ୍ଟ ରୂପ ହୋଲାଉଥିବା ଦୁଇ ଚାରିଟି ଶବ୍ଦକୁ ସଙ୍କେତ ମାତ୍ର ରୂପେ ବିଚାର କରା ଯାଉଛି ।
(୧) ଓଡ଼ଆ-ବାପୁଡ଼ା : କୋଶଲୀ-ବୁପରା
ଏହା ସଂସ୍କୃତ ସାଧ୍ୟ ପଦବପ୍ତୃରୁ ପ୍ରାକୃତ ନିୟମରେ ସ୍ୱର୍ଥେ ଡ. ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ହୀନତା ବୋଧକ ଭାବେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଆସୁଛି । ପ୍ରାକୃତ ରୂପ “ବପ୍ପୁଡ଼ା” ଯଥା
ତୁହ ନାହି ସହି ଅପ୍ପଣା, ପରିତେଜ୍ଜି ଦୁଜ୍ଜଣ ଥପ୍ପଣା, ବଅସନ୍ତ କେଅଇ ସଂପୁଡା ଣହୁଏ ବିଆଦିଅ ବପ୍ପୁଡା (ପ୍ରାଂ ପୈ ୨-୯୭)
(୨) ଓଡି଼ଆ – କୋଇଲି : କୋଶଲୀ – କୋଏଲି କୋଇଲ, କୁଇଲ-କୁଇଲି (ଅଂଚଳ ଭେଦରେ) (ଇ ଓ ଉ ର ସବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ ଏ ତଥା ଓ ଅଟେ) ହିନ୍ଦୀ ଖଡି଼ବୋଲି-କୋୟଲ । କଥିତ ଓ ପ୍ରାଚୀନ-କୋଇଲ ଯଥା- “କୁହୁ କୁହୁ ବୋଲେ କୋଇଲିଆ ଅମବାକେ ଡାର, ପିଅ ନହିଁ ଐଲା” (ଲୋକଗୀତ) । ପ୍ରାକୃତରେ କୋଇଲ, କୁଇଲ ଉଭୟ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ । ଯଥା:
ବହଇ ଜଳଖିଣ ମାରୁଅ ସୀଅଲ ରବଇ ପଂଚମ କୋମଲ କୋଇଲ (ପ୍ରାଂ ପୈଂ ୨- ୧୫୦)
ଝଙ୍କାର ପଲଇ ବଣ ରବଇ କୁଇଲ ଗଣ ବିରହିଅ ହିଅ ହୁଅ ଦର ବିର ସୁସ (ପ୍ରାଂ ପୈଂ ୨- ୨୧୩)
ଏଥିରେ କୋଶଲୀ ଭାଷାକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓଡି଼ଆ କହିବାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ କିଛିନାହିଁ ।
(୩) ଓଡି଼ଆ – କଲରା : କୋଶଲୀ – କରଲା
ଏହା ବଦ୍ୱଦ୍ବିମୋହର ଗୋଟିଏ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଅଟେ । ଏହାକୁ ଓଡି଼ଆରୁ ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟତ୍ୟୟ ହୋଇ କୋଶଲୀ ହୋଇ ଥିବା କୁହାଯାଏ (ଡ଼.କୁ.ବି.ତ୍ରି.) ସଂ-କାରବେଲ୍ଲ>ପ୍ରାଂ-କାରଏଲ୍ଲ>କାରେଲ୍ଲ>କାରେଲା । ହି-କରେଲା, ସରଳୀକୃତ କୋଶଲୀ-କରଲା । ତତ୍ପର ବିକାଶ ଓଡି଼ଆରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟତ୍ୟୟ ହୋଇ ‘କଲରା’ ବଙ୍ଗଳାରେ ବି କରଲା କହନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି- ସଂ- ଆଢକୀ ହିଂ- ଅରହର, ରହର, କୋଶଲୀ-ରହଡ଼ (ଉଚ୍ଚାରିତ-ରାହୈଲ) ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟତ୍ୟୟରେ ଓଡି଼ଆ-ହରଡ଼ ।
(୪) ତୁବି ଅଦର୍ଶନେ ଧାତୁ ଜାତ ତୋପ ବା କ୍ରିୟାବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟତ୍ୟୟରେ ପୋତିବା ଆଦି ।
ଏବେ ଦେଶଜ ବୋଲାଉଥିବା କେତେଟା ଶବ୍ଦ ଦେଖାଯାଉ
(କ) ଉଇଲ-ଉଲି । ଉଲ୍ ଦାହେ,-କଞ୍ଚା ଖାଇଲେ ମୁଖ ପୋଡ଼େ । (ଖ) ଉରକୁଲା- ଉରଃକୁଟ । ଆବର୍ଜନା ଗଦା, ଚାରି ଆଡ଼ରୁ ଆବର୍ଜନା ଗଦାଇବା ଯୋଗୁଁ ଉରୋଜବତ୍ ଆକୃତି ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇ ‘ସ୍ତନ ଇବ ଭୁବଃ’ ଉଚ୍ଚ ହେଉଥିବାରୁ ଏ ନାମ ପଡି଼ଛି । (ଗ) ଅଖଲା- ପ୍ରକ୍ଷାଲିତ ରୁ ଉଖ୍ଲା । (ଘ) ଅକ୍ତା- ଅକ୍ଷତ । (ଙ) ଆଁଠି- ସଂ=ଅସ୍ଥି>ପ୍ରାଂ : ଅଟ୍ଠୀ । (ଚ) ଉର୍ଘା- ଉରୋଘାତ । (ଛ) ଅଛାଁଡ୍- ଅକ୍ଷ୍ ସ୍ୱାର୍ଥେ ଡ, ଆଦି ସବୁ ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ, ପ୍ରାକୃତରୁ ଆଗତ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ।
ଏପରି ନିତାନ୍ତ ଗ୍ରାମୀଣ ନିରକ୍ଷର ଲୋକେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଚାଷୀମୂଲିଆଙ୍କ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ, ଗୃହ ଓ ଗୃହୋପକରଣ ବାଚକ ଶବ୍ଦ, ମାଳୀ ବାଡିରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ, ମାଟିପାତ୍ର ଓ ବାଉଁଶ ନିର୍ମିତ ଉପକରଣ ମାନଙ୍କ ନାମ ଆଦି ହଜାର ହଜାର ଶବ୍ଦ ଉପନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇ ପାରେ ।
ଏବେ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିରେ କୋଶଲୀର କଳ୍ପନା ପ୍ରବଣତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିରୀକ୍ଷଣ ର ମାତ୍ର ୪ଟି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଗଲା:
୧- ଖଗଲା- ଖ= ଆକାଶ=ଶୂନ୍ୟ=ଗୋଲାକୃତି । ଗଳାସ୍ଥିତ ‘ଖ’ ବା ଗୋଲାକୃତି ଅଲଙ୍କାର ବିଶେଷ, ପୂର୍ବନିପାତ । ୨- ଖରା-ସଂ-ଶଶ (ଶଶ୍ ପ୍ଲୁତ ଗତୌ) ଓ-ଠେକୁଆ । ଖଂ-ଆକାଶଂ ଲାତି ଆଦତ୍ତେ ଇବ, ଉତ୍ପ୍ଲୁତ୍ୟ ଉତପ୍ଲୁପ୍ୟ ଗମନା ଲ=ର=ଅତଃ, ଖରା ଶଯ୍ୟାଦି ଗଣରେ ଆଦ୍ୟ ଆକାରର ଏକାର-ଶଯ୍ୟା>ସେଜ୍ଜା>ସେଜ ପରି, ସମ୍ବଲପୁର ଅଂଚଳରେ ଖେରା ମଧ୍ୟ । ୩- ଖକସା- (ଗଡି଼ସା ମାଛ) ଏହା ବାୟୁସେବୀ ବା ଇସକ୍ସ ଭକ୍ସରବଗ୍ଧଷସଦ୍ଭଶ ହୋଇଥିବାରୁ ଜଳର ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ôଚପାରେ । ଡେଇଁ ଡେଇଁ ବା ଗଡି଼ ଗଡି଼ ବହୁ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିବାରୁ ଓଡ଼ିଆ ନାମ ଗଡ଼ସି ବା ଗଡି଼ସା । ଏହା ଖଜୁsରି ଗଛର ଖୋପ ମାନଙ୍କୁ ଡେଇଁ ଡେଇଁ ବହୁତ ଉପରକୁ (ଆକାଶକୁ) ଉଠି ଯିବାର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଖଂ-ଆକାଶଂ କସତି, ଗଛତି ଇତି>ଖକଶଃ । ଭାଷା>ଖକସା (କସ-କଶ ଗତୌ, ସୌତ୍ର ଧାତୁ)
୪- କୁଲିହା ଓ ବିଲୁଆ
ବିଲରେ ବୁଲୁଥିବାରୁ ବିଲୁଆ । ଏହାର ଅତିପ୍ରିୟ ଆହାର କଙ୍କଡ଼ା, ତାହା ସେ ବିଲରୁ ଖୋଜି ଖାଇଥାଏ । ଏଣୁ କୁଲୀରଂହନ୍ତି ଇତି କୁଲୀରହା>କୁଲିହା । ଦେଶୀ ବଚନ-କୁଲିହା, ଲୋକୋକ୍ତି ଅଛି, – ‘କୁଲିହା ଖେକରଲୀ, ବେଟି ଖାଇଯା କଁକରା ଘୋଲି ।’ ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ପାରସ୍ୟ ବଚନ ଅଛି, ଅକ୍ଲ ମନ୍ଦାଁରା ଇଶାରା କାଫି । ଅତଃ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବୁଝିବାଲୋକକୁ ସଂକେତ ମାତ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ ।

ହିନ୍ଦୀର ଭୂତ
ଓଡିଆ ଭାଷାର ଗବେଷକ ମାନେ ମୂଳରୁ ହିଁ କୋଶଲୀ ଭାଷାକୁ ଭ୍ରମ ବଶତଃ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉପଭାଷା ଭାବି ଏଥିରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଗତ, ବାକ୍ୟ-ଶବ୍ଦ ଗତ ବା ଶବ୍ଦ ସମ୍ଭାର ଗତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ମାନଙ୍କର ବାସ୍ତବ ମୂଳ ଧରି ନପାରି ସବୁକୁ ହିନ୍ଦୀର ପ୍ରଭାବ କହି ଓ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏ ପ୍ରଦେଶର ଅଧିକାଂଶକୁ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ରହିବାର ପ୍ରଭାବ କହି ଅଳ୍ପକେ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଖସିଯାନ୍ତି । ବାସ୍ତବରେ ସେତେବେଳର କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ମଧ୍ୟ ପୁରା ପୁରି ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ନୁହେଁ । କୋଶଲୀ ଭାଷା ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ନ୍ୟୂନତମ, ଏହା ସନ୍ ୧୯୩୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଥିବା ବନ୍ଧୁଙ୍କ ସହ ଅଳ୍ପ କ୍ଷଣର ଆଳାପରେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଇପାରେ । ଏ ଭାଷା ଏତେ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ ଯେ, ଅଳ୍ପକେ ଟଳମଳି ଯିବ ଓ ସ୍ୱୀୟତା ହରାଇ ବସିବ । ଏପରି ହୋଇଥିଲେ, ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀର ଆତ୍ମସମର୍ପଣରେ ହୁଏତ କୋଶଲୀ ସମଗ୍ର ଭାବେ ନିଜ ଭାଷାକୁ ଓଡିଆ କରି ପକାଇଥାନ୍ତା ଅଥବା ଓଡିଆ ଏହାକୁ ଉଦରସ୍ଥ କରି ହଜମ କରି ଦେଇ ପାରିଥାନ୍ତା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାଷା-ଉପଭାଷାର ପ୍ରଶ୍ନ ହିଁ ରହନ୍ତା ନାହିଁ ।

ହିନ୍ଦୀର ପ୍ରଭାବ ଯେ ନାହିଁ, ଏହା କୁହା ଯାଉନାହିଁ । ତେବେ, ତାହା ପ୍ରାଚୀନ ଅପେକ୍ଷା ଆଧୁନିକ ହିଁ ବେଶୀ ହେଉଛି । ସ୍ଥିର ଶାସନ, ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା ଓ ନିରାପତ୍ତା ଯୋଗୁଁ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାର ହିନ୍ଦୀ ଭାଷୀଙ୍କ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରସାର, ବଡ ବଡ ଶିଳ୍ପୋଦ୍ୟୋଗ ସ୍ଥାପନ ତଥା ହିନ୍ଦୀକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା କରି ହିନ୍ଦୀ ଶିକ୍ଷାର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଚାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାକୁ ଆହୁରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରୁଛି ।

ଭାଷା କି ଉପଭାଷା ଯାହା କିଛି ବି ହେଉ, ଛତୀଶଗଢ଼ୀକୁ ହିନ୍ଦୀ ବୋଲି ଧରିନେଇ ବିଚାର କଲେ ସଂଲଗ୍ନ ପଡୋଶୀ ହୋଇଥିବାରୁ ତାର ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ପଡିବା ସ୍ୱାଭାବିକ ହିଁ ଅଟେ । ଏହା ଏକ ପାକ୍ଷିକ ନ ହୋଇ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଅଟେ । କୋଶଲୀ ଭାଷା ନିଜେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବା ଅପେକ୍ଷା ଛତୀଶଗଢ଼ୀକୁ ଏପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପୂର୍ବ ଛତୀଶଗଢ଼ ର ଲରିଆ ଭାଷାକୁ ଓଡି଼ଆ (ଅଜ୍ଞାନ ଓ ରୂଢ଼ରେ ଓଡି଼ଆ, ବାସ୍ତବରେ ଏହା ପଶ୍ଚିମ ଓଡି଼ଶାର କୋଶଲୀ ଭାଷା) ମିଶ୍ରିତ ଛତୀଶଗଢ଼ୀ ବୋଲି ଧରା ଯାଉଛି ।

ଛତୀଶଗଢ଼ୀକୁ କୋଶଲୀ ସହ ଏକା ଗୋଷ୍ଠୀର ଓ ଅବ୍ୟବହିତ ପଡ଼ୋଶୀ ବୋଲି ବୁଝିଗଲେ ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବାର କିଛି ନାହିଁ, ବରଂ ଏହାହେଲେ ସ୍ୱଗୋଷ୍ଠିକ ବଘେଲୀ ଓ ଦ୍ରାବିଡ଼-ଆଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଭାଷାମାନଙ୍କ ବ୍ୟବଧାନ ସତ୍ତେ୍ୱ, ପାଶ୍ୱର୍ସ୍ଥ ଓଡି଼ଆ ଅପେକ୍ଷା ଅୱଧୀ ଭାଷାର ବହୁତର ସତ୍ତାର ମଧ୍ୟ ସମାଧାନ ହେଇଯିବ । କୋଶଲୀଭାଷାରେ ନିତ୍ୟ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ଶତାଧିକ ଶବ୍ଦ କେବଳ ‘ରାମ-ଚରିତ-ମାନସ’ରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଚର ହୁଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାବ୍ୟ ଓ କଥିତ ଭାଷା ତ ପୁଣି-ଅଛି । ଏହା ପରେ ଆଲୋଚ୍ୟ ହେଲେ ହେଁ, ପାଠକମାନଙ୍କ କୌତୁହଳ ଉଦ୍ରେକ ପାଇଁ ଅତି ଗ୍ରାମୀଣ ଶବ୍ଦ ଟିଏ ‘କଲେ-କଲେ’ର ବିବରଣୀ ତଳେ ଦିଆ ଯାଉଛି ।

କଲ – ମଧୁରା ସ୍ଫୁଟଧ୍ୱନିଃ ବା ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧୁରଧ୍ୱନିଃ-ପ୍ରସିଦ୍ଧା, କଲୟତି ମାନ୍ଦ୍ୟଂ କରୋତି ଇତି – ମେଦିନୀ କୋଷଃ । କଲ କଲଃ – କଲାଦପିକଲଃ (ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମଃ) ଯୁଗପତ ସମୁତଥିତ ବହୁଶବ୍ଦାନାମେକୀଭୁତୟୋଃ ତଥାତ୍ତ୍ୱମ, ଯଥା ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ ୧-୩୮-
‘କ୍ରୀଡ଼ତ୍ କୋକିଲ କାକଲୀ କଲ କଲୈ ରୁଦ୍ଗୀର୍ଣ୍ଣ କର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ୱରାଃ’ ( ଇତି:ଶବ୍ଦ କଳ୍ପଦ୍ରୁମଃ) ଅସ୍ଫୁଟତା, ଲାଲିତ୍ୟ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାନ୍ଦ୍ୟ, ଏଶବ୍ଦର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ, କ୍ରିୟା ବିଶେଷଣ ଭାବେ ସୂଚିତ ଶବ୍ଦଟି ପ୍ରଯୁ୍କ୍ତ ।

କଲେ କଲେ – (ଅୱଧୀ) – Slowly (Evolution of Awadhi Language, Dr B.R. Saksena, page 307)
କଲେ କଲେ – (ଛତୀଶଗଢ଼ୀ) – ଚୁପଚାପ (ଅତିଧୀରେ, ଅଜାଣତରେ ବା କଲେ ଗୁପ ଡ: କାନ୍ତି କୁମାର-ଉପର କଥିତ ପୃଷ୍ଠା ୧୩୭-୧୪୭
କଲେ କଲେ – (କୋଶଲୀ) – ଅତିଧୀରେ, ଶବ୍ଦ ନ କରି, କେହି ଦେଖୁ ଥିଲେ ନ ଦେଖେଇଲା ପରି ବା କେହି ଜାଣୁଥିଲେ ନ ଜଣେଇଲା ପରି – ଯଥା: କଲେ କଲେ ଆସୁଛେ, କଲେ ଚୁପ କଲେ କଲେ କବାର କରୁଛେ, କଲେ କଲେ କହୁଛେ, କଲେ ଚୁପ ବସିଛେ ଆଦି..

ଆରି ତଲେ ତଲେ ରେ, ଆରି ତଲେ ତଲେ
ପଧାନ ଘର ନୁଆ ଭୁଆସେନ୍ ଚାଲେ କଲେ କଲେ (ପ୍ରାଚୀନ ଲୋକ ଗୀତ)

ବିଦ୍ୱାନ ମଣ୍ଡଳୀ ହିନ୍ଦୀ ପ୍ରଭାବର ଭୂତକୁ ମୁଣ୍ଡରୁ ଉତାରି ଦେଇ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଗଭୀର ଅନୁଶୀଳନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି ପାରିବେ ଯେ, ଏ ଭାଷା ଓଡି଼ଆ ନ ହୋଇ ଅର୍ଦ୍ଧ ମାଗଧୀ ବା ପୂର୍ବୀ ହିନ୍ଦୀ ବା କୋଶଲୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଗୋଟିଏ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ଅଟେ ।