ଭ୍ରମ
ବାସ୍ତବତା ଯାହା ହେଉ ନା କାହିଁକି, କି କୋଶଲୀ କି ଓଡ଼ିଶୀ-ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ନିତାନ୍ତ ଭ୍ରମ ଧାରଣା ଦୃଢ଼ମୂଳ ହୋଇ ରହିଯାଇଛି । ତାହା ହେଉଛି, କୋଶଲୀ ଭାଷା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଗୋଟିଏ ଉପଭାଷା ଅଟେ । ଏହି ଭାବନାରେ ହିଁ କେହି ‘ଅବକ୍ଷୟିତ’ ଭାଷା କେହି ‘ପ୍ରାଦେଶିକ’ କେହି ‘ଆଂଚଳିକ’ ତ କେହି ଇଂରେଜୀ ପରାୟଣ ଏହାକୁ ‘ଊସବକ୍ଷରମଗ୍ଧ’ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । ଏହା ଏତେ ଦୃଢ଼ ମୂଳ ଭାବେ ପ୍ରତିନିବିଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଯେ, ବାସ୍ତବତା, ଯୁକ୍ତିତର୍କ କିମ୍ବା ଭାଷାର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାବ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାର ଆବଶ୍ୟକତା କେହି ଅନୁଭବ କରୁ ନାହାନ୍ତି । ବରଂ ନାନା କୁଯୁକ୍ତି ଦେଖାଇ କୋଶଳ ପ୍ରଦେଶକୁ ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଡିଶାର ହିଁ ଗୋଟିଏ ପତିତ ବା ଊରଶରଦ୍ଭରକ୍ସବଗ୍ଧରୟ ଅଂଶ ଭାବେ ପରିକଳ୍ପିତ ବା ଚିତ୍ରିତ କରିଥାନ୍ତି ।
““Dialect: – A variety or form of a language peculiar to a district or class especially but not necessarily other than a thliterary or standard form. A peculiar manner of speaking” (Chambers- 20 Century Dictionary, Indian Edition – ୧୯୬୪) ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ବିସ୍ତୃତ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାୟଃ ଏକ କୋଟି ଜନତାର ଭାଷା କୌଣସି ମତେ ଉପଭାଷା ହୋଇ ପାରେନା । ଶ୍ରୀ ଗ୍ରୀଅରସନଙ୍କ ଧୋଖା ଖାଇବା କଥା ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଛି ।
ଡଃ ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ମତ: “These two branches of Prachya Prakit met and mingled in orissa and formed a new language, which came to be known as Oriya” (Dr. K. C. Panigrahi-History of Orissa-1981) Mingled in Orissa I Came to be known as Oriya ରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, କୋଶଲୀ ଭାଷା ବା ପ୍ରାକୃତ ନୂତନ ଉଦ୍ଭୁତ-ଭାଷାର ଗୋଟାଏ ଉପାଦାନ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ‘ତଦ୍ ବହି ଶ୍ଚ’ ଭାବେ ଏବେ ସୁଦ୍ଧା ବର୍ତ୍ତମାନ ।
ଡଃ ଚାଟ୍ଟାର୍ଜିଙ୍କ ମତ ଦେଖନ୍ତୁ : “When did the Aryan language Penetrate to Orissa ? We have spoken about the two routes of its passage from North India to this state, one from Magadha and West Bengal and the other from Kosala or Mahakosala.” (Dr. S. K. Chatterji, The People, Language and Culture of Orissa, Artaballabha Mahanti Memorial Lectures, first series, 1964 Page 20, Orissa Sahitya Academi-Publication-1960) କୌଣସି ବିଷୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନର ଦାବୀ କେହି କରିବା ଉଚିତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଣାତ ବିଦ୍ୱାନ ମାନଙ୍କ ଠାରେ ଶଙ୍କା କରିବା ସମୀଚୀନ ନୁହେଁ । ଯେଉଁ ବିଦ୍ୱାନ ମାନେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଆଦିର ଆଲୋଚନା ବା ଗବେଷଣା କରିଛନ୍ତି, ଯେ କୌଣସି କାରଣରୁ ହେଉ ସେମାନେ କୋଶଲୀ ଭାଷା-ବିଷୟକୁ ଏଡାଇ ନେବା ଉପଯୁକ୍ତ ହିଁ ହୋଇଛି, ଯେହେତୁ ଏହା ଗୋଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ର୍ ଭିନ୍ନ ଭାଷା । ଯେଉଁମାନେ ବା ଉପର ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ମୋଟେ ଦୃଷ୍ଟି ପରିସରକୁ ନ ଆଣି ନାମ ମାତ୍ରକେ ଅଳ୍ପ ଓ ଅସମ୍ୟକ ଆଲୋଚନା କରି ନିସ୍ତାର ପାଇ ଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜାଣି ବୁଝି ଏହା କରି ନ ଥିଲେ ହେଁ ଉପଭାଷାର ପୂର୍ବଗ୍ରହ ଗୃହୀତ ହୋଇ ‘ଗୋଶୃଙ୍ଗ ଗ୍ରାହିକା’ ନ୍ୟାୟରେ ଶିଂଘ ଧରି ଟାଣିଲେ ‘ଗାଈ ସହ ଲାଙ୍ଗୁଳ ତ ଆସିବ, ଲାଙ୍ଗୁଳ ଟାଣି କି ଲାଭ?’ ଭାବନାରେ ଅଭିନିବିଷ୍ଟ ଥିବା ଯୋଗୁଁ ବାସ୍ତବତାକୁ ଧରି ପାରିନାହାନ୍ତି । ନ ସତ୍ୟଂ ପକ୍ଷ ସଂଶ୍ରୟାତ୍ ।
ସୁର ଛିପେ ନହିଁ ବାଦଲ ଛାୟେ
ବାଦଲ ଯେତେ ନିବିଡ ଭାବେ ଢାଙ୍କିଥିଲେ ହେଁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ତ୍ୱକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇ ନ ପାରେ । ବେଳେ ବେଳେ ଉଙ୍କି ମାରିଯାଏ ମଧ୍ୟ, ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ଅଭିନିବେଶର ଘନାବରଣ ଆଡର ଆଲୋଚନା ରେ ସୁଦ୍ଧା ସତ୍ୟ ନିଜ ବଳରେ ଉଙ୍କି ମାରିଯାଏ ବା ସଙ୍କେତ କରିଯାଏ ।
ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି, ଏହା ଅନେକାଂଶରେ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ବୋଲି ମତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ତାର ବାକ୍ରୀତି ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଭଣ୍ଡାର ବହୁପରିମାଣରେ ମୌଳିକ ସଂପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ । (ପ୍ରମୋଦ କୁମାର ଦାସ, ସପ୍ତର୍ଷି, ମେ ୧୯୮୨)
‘ଓଡିଆ ଭାଷାର ଉପଭାଷା’ ପୁସ୍ତକରେ ଶ୍ରୀ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ରାଜଗୁରୁ “ଯେ କୌଣସି ଉପଭାଷା ର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଉଚ୍ଚାରଣ ରୀତି ଏବଂ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ଯେ କେବଳ ପଡୋଶୀ ଭାଷାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବର ପରିଣତି- ତାହା ଠିକ ନୁହେଁ ବରଂ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାର ସ୍ୱରୁପ” ବୋଲି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କରିବା ଯୁକ୍ତି ଯୁକ୍ତ । ସମ୍ବଲପୁରୀ ଓଡିଆ ନାମରେ କୋଶଲୀ ଭାଷାର ଆଲୋଚନାରେ ଏପରି କହିଥିଲେ ହେଁ, ସେ ଏ ଭାଷାର ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରାକୃତିକ ର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ନାହାନ୍ତି । ଡ. ଖଗେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ର ତାଙ୍କ ଓଡିଆ ଲିପି ଓ ଭାଷା ପୁସ୍ତକରେ ଓଡିଆ ଭାଷାର ଉଦ୍ଭବରେ କୋଶଲୀ ଭାଷାର ଉପାଦାନତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ମାତ୍ର ମିଶ୍ରଣ ପରେ କୋଶଲୀ ଭାଷା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଭେଇ ଯାଇଥିବା ଦେଖାଇ ପାରିନାହାନ୍ତି, ଯେହେତୁ ସେ ଭାଷା ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଜୀବିତ । ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ କୋଶଳ କହି ଭାଷାକୁ ଓଡିଆ କହିବା ବିଡମ୍ବନା ନୁହେଁ କି ? (ଦ୍ର.ପୃ: ୧-୩)

ତ୍ରିମୁଖୀ ଆକ୍ରମଣ
ଏଯାବତ୍ କୋଶଲର ଉଚ୍ଚସ୍ତରର ଲୋକେ ନିଜର କଥନ ବ୍ୟତିରେକେ ପ୍ରାୟଃ ସର୍ବବିଧ କାମ ଚଲାଇବା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ବିସ୍ତର ଓଡ଼ିଆ ଲେଖା ପଢ଼ା ଶିଖୁଥିଲେ । ଅଧିକ ପଢିପାରିଲା ଲୋକେ ଛାନ୍ଦ, ଚଉପଦୀ ବି ବୋଲୁଥିଲେ ଓ ପ୍ରତିଭା ଥିଲା ଲୋକେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଛାନ୍ଦ, ଗୀତ, ଜଣାଣ, ଭଜନ ଆଦି ବି ରଚନା କରୁଥିଲେ । ସାଧାରଣ ଗ୍ରାମୀଣ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ଖରା ଦିନେ ଗୁରୁ ବା ଗୀତ କୋଡ଼ିଆ ଠାରୁ ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷର ଶିକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୀତ ପୁରାଣ ଆଦି ପଢ଼ିବା ସଉକରେ । ଏପରି ହେଲେ ହେଁ, ଏ ଉଭୟ ଭାଷା କୋଶଲୀ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଟାଙ୍ଗୀ ଓ ଟାଙ୍ଗିଆ (କୁଢ଼ାରି) ପରି ଏକତ୍ର ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ କାମରେ ଲାଗୁଥିଲେ । ଶିକ୍ଷା, ଦୀକ୍ଷା ଆଦି ଯାବତୀୟ ଲେଖା ପଢ଼ା କାମ ଓଡ଼ିଆରେ ଚାଲୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘରେ ବାହାରେ ସର୍ବବିଧ ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାରରେ ରାଜା ଠାରୁ ସମାଜର ନିମ୍ନତମ ବ୍ୟକ୍ତିଯାଏଁ ସ୍ୱ ମାତୃଭାଷା କୋଶଲୀ ର ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଜଣେ ପୁରାଣ କି ଗୀତ ପଢ଼ି ଗାଇ ଜାଣୁଥିବା କିମ୍ବା ଓଡ଼ିଆରେ ଭଜନ, ଜଣାଣ ଆଦି ଲେଖି ପାରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ସମାରୋହ ବା ପର୍ବ ଆଦିରେ କୋଶଲୀ ଭାଷାରେ ହିଁ ଗୀତ ବୋଲୁଥିଲା, ହେଲେ ହେଁ ଓଡ଼ିଆ ସାଂସ୍କୃତିକ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇ ଥିବାରୁ ତାର ଯତ୍ ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ସାଧାରଣ ଭାବେ ବା ଛନ୍ଦାନୁରୋଧରେ ପଡ଼ି ଯାଉଥିଲା ଯଥା- ବୋରିଆ ଗୀତରେ :
(୧) ଗିନା ଥି ରଖିଲି ଘିଅ
ଆମର୍ ଘରେ ଅଛେ ଦୁର୍ପତି ଝିଅ
ବାଛି ନିଛି କରି ନିଅ
(୨) ଖ ଗଛ ବାଙ୍ଗରୀ
ଖ ଗଛୁଁ ହିଟି ପର୍ଲା
ସୁନା ମନି ଧାଙ୍ଗରୀ… ଆଦିରେ
ବଡ଼ ଅକ୍ଷରାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦ ମାନ ଓଡ୍ରାୟିତ ହୋଇ ଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ହ୍ରସ୍ୱ ଓ ଗୋଟିଏ ଦୀର୍ଘ ଦୁଇଟି ସମାନ୍ତର ଲେଖା ତୁଲ୍ୟ ଯାହା ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଯଥାବତ୍ ରହୁଥିଲେ ଏବେ ପ୍ରାଥମିକ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଆରେ ଚଲୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାୟଃ ସ୍ୱ ଭାଷାରେ ଯଥା ପୂର୍ବ ରହିଅଛି ।
ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ କାଳ ନବମ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ବିକାଶ କାଳ ତ୍ରୟୋଦଶ କି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଠାରୁ ସାଧାରଣତଃ ଧରାଯାଏ । ଏହି ସାହିତ୍ୟିକ ବିକାଶ କାଳରୁ କୋଶଳ ବାସୀଙ୍କର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିନେବାର ସମୟ ବୋଲି ଧରି ନିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗତ ଛଅ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କୋଶଲୀ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏକତ୍ର ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ ନକରି ରହିଆସିଛନ୍ତି କହିଲେ ବି ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ । ଏପରି ହେଲେ ହେଁ, ସ୍ୱେତର ଭାଷାକୁ ସମାଜରେ ଉଚ୍ଚତର ସ୍ଥାନ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭାଷା ପ୍ରତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଯେଉଁ ତୁଚ୍ଛ ଭାବନା ରୂତ ହେଲା ତାହା ସମୂହ ଭାବେ କୋଶଳ ବାସୀଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ହୀନମନ୍ୟ ଭାବନାରେ ପକାଇ ଦେଲା, ଯାହା ଭାଷା କ୍ଷେତ୍ରରୁ ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇ ଜୀବନର ସବୁ ବିଭବକୁ କବଳିତ କରିଦେଲା । ଫଳତଃ, କୋଶଲ ବାସୀ ନିଜକୁ ସବୁ ଦିଗରେ ସବୁ ବିଭବକୁ କବଳିତ କରିଦେଲା । ଫଳତଃ, କୋଶଲ ବାସୀ ନିଜକୁ ସବୁ ଦିଗରେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉପକୂଳ ବାସୀଙ୍କ ଠାରୁ କେବଳ ନୁହେଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ବାସୀଙ୍କ ଠାରୁ ବି ନ୍ୟୁନ ମନେକଲେ । ଗୌରବ ହାନି ବା ନିଜକୁ ନ୍ୟୁନ ପ୍ରତିପନ୍ନ କରିବା ଭୟ ବା ଲଜ୍ଜା ବଶତଃ ଏହା କେହି ସ୍ୱୀକାର ନକଲେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଦ୍ଧା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରୁ ଉଧୁରି ପାରି ନାହାନ୍ତି ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ ସର୍ବତ୍ର ଭାଷା ସଚେତନା ର ଉଦ୍ରେକ ଦେଖା ଦେଇଛି ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରକ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ମାତୃଭାଷାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନ ଦାବୀ କରୁଛନ୍ତି । ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱର୍ଗତ ଶ୍ରୀ ସୁନୀତି କୁମାର ଚାଟ୍ଟାର୍ଜି ଏହାର ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି- With the new renaissance of our time, this situation is changing and there are signs that the people of these linguistic regions too are beginning to assert themselves in their own mother tongue. (Cultural Heritage of India ୧୯୫୮ , ପୃଷ୍ଠା, ୫୨. Ramkrishan Mission, Institute of Cultural Publication) କୋଶଲରେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି ଓ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ଏହାର ମୌଳିକତା ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତଥା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ବି ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଛନ୍ତି । ଡକ୍ଟର ବିଶୀଙ୍କର ‘କୋଶଲୀ ଭାଷା ସୁନ୍ଦ୍ରୀ’ ନାମକ ଏ ଭାଷାର ବ୍ୟାକରଣ ପୁସ୍ତକ କିଛି ବର୍ଷ ଆଗରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଇ ସାରିଛି । ଏଥିରୁ ଉପକୂଳ ଅଂଚଳରେ ଉଦ୍ବେଗ ଓ ଅସୂୟା ଦେଖାଦେଇଛି । ତାହା ନିମ୍ନ ଉଦ୍ଧୃତିରୂ ସ୍ପଷ୍ଟ
“ଏ ଉଦ୍ୟମ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଯଦି ଉଦ୍ୟମ କରାହୁଏ, ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ରୂପେ ଗୃହୀତ ହେଉ, ତେବେ ଏହା ଅବାସ୍ତବ ଏବଂ ବିଚ୍ଛନ୍ନତା ଭାବ ବ୍ୟଂଜକ ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।” (ଝଙ୍କାର, ସଂପାଦକୀୟ, July ୧୯୮୨)
“ସମ୍ବଲପୁରୀ ଭାଷାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା କରିବାର ଉଦ୍ୟମକୁ ଆମେ ମାନେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ (ଝଙ୍କାର, ସଂପାଦକୀୟ Julyଚ ୧୯୮୩)”
ସମାଜର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହା କହନ୍ତି ତାହା ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ସମାଜର ଆନ୍ତରିକ ଭାବର ପ୍ରତିଫଳନ ମାତ୍ର ହେବାରୁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଜନକ ବୋଲିବାକୁ ହେବ, ଏଥିରେ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ ବା ସୌଜନ୍ୟର ମାତ୍ରା ସହଜେ ଅନୁମେୟ ।
ଗୋଟିଏ ଗଣତନ୍ତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସଂବିଧାନର ପରିସର ଭିତରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ଅନ୍ୟର ସ୍ୱତ୍ତ୍ୱ ବା ସମ୍ମାନରେ ବାଧା ନଦେଇ ସ୍ୱୀୟତାରେ ଊଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜର ନାଗରୀକ ଅଧିକାରର ଦାବୀ କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ କାହାରି ଆକ୍ଷେପ ଆଲୋଚନା ବା ଗର୍ହଣାର ବିଷୟ ହୋଇ ନ ପାରେ । ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ହେଁ ଗୋଟିଏ ରୁଢ଼ ଭାବନାରେ ଅଭିନିବିଷ୍ଟ ସ୍ୱ ବା ସ୍ୱଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀର ବାସ୍ତବତାର ଉଦ୍ଘାଟନରେ ଚକିତ ଶଙ୍କିତ ବିକ୍ଲବିତ ବା ବିଚଳିତ ହେବା ସାଧାରଣ କଥା ହେଲେ ହେଁ, ଧିରସ୍ଥିର ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ତଥ୍ୟର ଉପଲବ୍ଧି ବା ପରିହାର ନ କରି ବିହ୍ୱଳିତ, ଉଚ୍ଚାଟିତ ବା ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ସୁସ୍ଥତା ନୁହେଁ ।
ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀର ସୁସୁପ୍ତି ରେ ବା ଆତ୍ମବିଭୋର ରହିବା ପରେ କୋଶଲ ଆଜି ଭାଷା ବିଷୟରେ ସଚେତ ହୋଇଛି ନିଶ୍ଚୟ । ଏ ଚେତନାକୁ ଗଜାମରୁଡିଆ ନୀତିରେ ଆଗରୁ ହିଁ ଚାପି ଦେବାପାଇଁ ତ୍ରିମୁଖୀ ଆକ୍ରମଣ ହେଉଛି । ସରକାର ତରଫରୁ ସମସ୍ତ ସରକାରୀ ବେସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ମାନକୀ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରଚଳନର ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ହେଉଛି ତାହା ସଂବିଧାନ ସମ୍ମତ ହୋଇଥିବାରୁ ଟୀକା ଟିପ୍ପଣୀର ବାହାରେ ଓ ତାର ଘୋଷଣା ଅନାବଶ୍ୟକ । ତଥାପି କୋଶଳ ପ୍ରାନ୍ତରେ ହିଁ ତାର ଶହୀଦବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶତବାର୍ଷିକୀ ସମୟରେ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉଦ୍ଘୋଷ- ଏହି ଆଭିମୁଖ୍ୟର ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ କରୁ ନାହିଁ କି ? ଦ୍ୱିତୀୟତଃ ସାହିତ୍ୟକ ବର୍ଗ ଏ ଭାଷାକୁ ଅଦ୍ୟାବଧି ଅବହେଳିତ କରି ରଖିଅଛନ୍ତି । ଏ ଜଘନ୍ୟ ବା ଆତ୍ମଘାତୀ ଅପରାଧରେ ସ୍ୱୟଂ କୋଶଲବାସୀ ହିଁ ଅଭିଯୁକ୍ତ । ସେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଅଭିନେତା ପରି ନିଜ ଛିଣ୍ଡା କତରାକୁ ପୋଟଲି ବାନ୍ଧି, ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ରଖି, ରାଜାର ଜରି ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଗ୍ରାମ୍ୟ ରଙ୍ଗାଙ୍ଗଣରେ କୁହାଟ ଛାଡ଼ିଲା ତୁଲ୍ୟ ନିଜ ମାତୃଭାଷାକୁ ଉପେକ୍ଷାକରି ପରିଗୃହୀତ ଭାଷାରେ ସର୍ବବିଧ ସାହିତ୍ୟ ସାଧନା କରି ଆସୁଅଛି । ବାଗେବ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀରେ ଯେ କୌଣସି ଭାଷାର ଶିକ୍ଷା ଓ ସାଧନା କିଞ୍ôଚଦପି ଦୋଷାବହ ନ ହେଲେ ହେଁ, ସ୍ୱକୀୟା ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀକୁ ଘରର ଅସନା କୋଣରେ କତରା ଘୋଡ଼ାଇ ପକାଇରଖି ବାହାରେ ମାତୃମଙ୍ଗଳ କେନ୍ଦ୍ର ଖୋଲି ଯଶସ୍ୱୀ ହେବାରେ କି ସ୍ୱାରସ୍ୟ ଅଛି ତାହା ଚିନ୍ତନୀୟ । ତୃତୀୟ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ର । ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକଙ୍କ ମତରେ “ଅନ୍ତତଃ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଶିଶୁର ନିଜ ଭାଷାରେ ହେବା ଉଚିତ” ଥିବା ସତ୍ତେ୍ୱ ଓଡିଆ ଭାଷାରେ ହିଁ ପ୍ରଚଳିତ ହେଉଛି । ଏଥିରେ ଶିଶୁର ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରେ ଯେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଚାପ ପଡୁଛି, ତାହା ଅନସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ । ତଦୁପରି ନିଜ ଭାଷା ମାତୃଭଷା ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତି କି ଆଦର ଭାବ ଆଦୌ ରହୁନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ଓଡିଆ ଭାଷାରେ ଲେଖକ ଅଥବା କବି ଭାବରେ କିଛି ନାମ କରି ନେଲେଣି, ସେମାନେ ନିଜ ନାମ, ଯଶ କି ସମ୍ମାନ ହାନୀର ଆଶଙ୍କାରେ ନିଜ ଭାଷାରେ ପ୍ରତିଭା ପ୍ରକାଶରେ ପରାଙ୍ମୁଖ । ସରକାର ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଭାଷାର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଲିପି ଉଦ୍ଭାବନ, ବ୍ୟାକରଣ ପ୍ରଣୟନ ଓ ସେହି ଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନରେ ତତ୍ପର ଥିବା ସ୍ଥଳେ, ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତତଃ ଚାଳିଶ ପ୍ରତିଶତ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କୋଟିଏ ସରିକି ଲୋକଙ୍କ ଭାଷା ପ୍ରତି ଏ ଅବହେଳା ‘ବହୁତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତ୍ତ୍ୱ ଓ ସହାବସ୍ଥାନ’ ନୀତିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିବା କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ର ବା ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଶୋଭନୀୟ କି ? ରାଷ୍ଟ୍ରର ତ୍ରିଭାଷା ଶିକ୍ଷା ନୀତିରେ ବି ଏହାର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ଏପରି ପ୍ରଶାସନିକ ସାମାଜିକ ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଦି ନାନା କାରଣରୁ ଏ ଭାଷାର ଅବକ୍ଷୟ ହେଉଛି । ଫଳରେ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତିରିଶ କି ଚାଳିଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଗାଁ ଗହଳରେ ଶୁଣା ଯାଉଥିବା ଅନେକ ଶବ୍ଦ- ଶୁଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ କି ପ୍ରାକୃତରୁ ବ୍ୟୁତପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନାଦର ଭାବ ଯୋଗୁଁ ଆଉ ଶୁଣା ଯାଉନାହିଁ ।
ଏ ସବୁ ଯାହା ବି ହେଉ, କୋଶଳର ଚେତନା ଜାଗିଛି ଓ ଦିନେ କୋଶଲୀ ଭାଷା ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷା ଗୋଷ୍ଠୀରେ ତାର ନ୍ୟାଯ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଏଥିରେ ଏ ବୁଢ଼ା ଲେଖନୀ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ଓ ଆସ୍ଥା ରଖୁଛି ।
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ‘ଏକଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷାନୟ’ ରୂପେ ଆକ୍ରମଣ ହୋଇଥିଲା । ବାସ୍ତବତା ବଳରେ ସେ ନିଜକୁ ପରିପନ୍ଥୀ ଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପାରିଛି । କୋଶଲୀ ଭାଷା ମଧ୍ୟ ଦିନେ ସ୍ୱୀୟ ବାସ୍ତବତା ବଳରେ ଏ ଉପଭାଷା ଆଖ୍ୟା, ଅନାଦର ଓ ଅବଧାରଣାରୁ ନିଜକୁ ମୁକୁଳାଇ ସହାବସ୍ଥାୟୀ ଠାରୁ ହକ୍ ହାସଲ କରିବ ।

ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ
କୋଶଲର ଏହା ବଡ଼ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଯେ ତାର ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି ହିଁ ତାର ବହୁ ନିର୍ଯ୍ୟାତନାର କାରଣ ହୋଇ ଆସିଅଛି । ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ଓ ମଧ୍ୟଦେଶ ମଝିରେ ଡୁଡୁ ଖେଳର ମଧ୍ୟରେଖା ପରି ଏହାକୁ ଉଭୟ ଆଡ଼ର ସାମରୀକ ଖେଳାଳୀଙ୍କ ପାଦପ୍ରହାର ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ତୁଲ୍ୟ ଉଭୟ ଦିଗର କର ତାଡ଼ନ ସହିବାକୁ ପଡି଼ ଆସିଅଛି । ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାଷାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା କେତେଦୂର ସମ୍ଭବ ତାହା ବିଚାର୍ଯ୍ୟ । କୌଣସି ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିର ବାଧ୍ୟବାଧକତାରେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ପଶ୍ଚିମ ପଟ ହିନ୍ଦୀକୁ ଓ ପୂର୍ବପଟ ଓଡି଼ଆକୁ ନିଜ ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ନେବାର ଯେଉଁ ଜଘନ୍ୟତା ସଂଘଟିତ ହେଲା ତାହା ଉଭୟ- ଏ ପ୍ରଦେଶକୁ ଅଭିଶାପ ତୁଲ୍ୟ ହିଁ ହୋଇଛି । ଏତଦ୍ୱାରା ସ୍ୱକୀୟତାର ଏତେ ସଂକଟ ହେଲା ଯେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ନିଜର କହିବାକୁ କେବଳ ଭାଷା ମାତ୍ର କଥିତ ରୂପରେ ରହିଯାଇଛି । ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକୃତି ପରେ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦୁକ ବତ୍ ଥରେ ବେଙ୍ଗଲ, ଥରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ପୁନଃ ବେଙ୍ଗଲ ପରେ ବିହାର-ଓଡି଼ଶା ଓ ପରିଶେଷରେ ଓଡି଼ଶାରୁ ପରିଚାଳିତ ହୋଇ ଏ ଅଂଚଳ କଣ ଭୋଗିଛି ତାହା କାହାରିକୁ ଅଜଣା ନାହିଁ । କେବଳ ନିଜ ଭାଷାର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର‌୍ୟ ରଖିପାରି ନ ଥିବାରୁ ଏ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଭୋଗ କରିବାକୁ ହୋଇଛି, ଯାହା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ ।

ଆପଣା ହସ୍ତେ ଜିହ୍ୱା ଛେଦି
ସମସ୍ତ ଓଡି଼ଶା ଭାଷୀ ଅଂଚଳକୁ ଏକତ୍ର ରଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ହେଲା ତହିଁରେ ସମ୍ବଲପୁର ଅଂଚଳ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଲା । ଏଥିରେ ଉପକୂଳବାସୀ ଯେ କେତେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାର କୌଣସି ବିବରଣୀ ନାହିଁ । କେବଳ କାଗଜୀ ଆସ୍ଫାଳନ ମାତ୍ର କରାଯାଉଥିଲା ଓ ଶେଷରେ ଦିଲ୍ଲୀ ଯାଇଥିବା ପ୍ରତିନିଧି ମଣ୍ଡଳୀକୁ ମଧ୍ୟ ବଚନ ଦେଇ ଧୋଖା ଦିଆ ହେଲା । ଯାହାହେଉ, ସମ୍ବଲପୁର ଅଂଚଳ ନିଜ ଭରସାରେ ହିଁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଆସିଲା । ନୂତନ ଓଡି଼ଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଖଡ଼ିଆଳକୁ କେହି ପ୍ରଚାର ବା ଉଦ୍ବୋଧନ ପାଇଁ ଆସିନାହିଁ । ଅତ୍ରତ୍ୟ କେତେଜଣ ଓଡ଼ିଆ ବିରୋଧିଙ୍କ ଅପପ୍ରଚାର ସତ୍ତେ୍ୱ ଖଡି଼ଆଳ, କେବଳ ନିଜ ସାହିତ୍ୟିକ ପରଂପରା, ରାଜା ଆର୍ତ୍ତତ୍ରାଣ ଦେବଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ଜନ ସାଧାରଣଙ୍କ ମୂକ ସମର୍ଥନ କ୍ରମେ ଓଡି଼ଶାରେ ମିଶିଲା । ସେ ସମୟରେ ଯଥେଷ୍ଟ ସଜ୍ଞାନ ଥିବା ଆମେ ବହୁ ଲୋକ ବଂଚିଛୁ । ପ୍ରମାଣର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସୀମାନ୍ତରେ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ସରକାର କିଛି ବ୍ୟୟ ବରାଦକରିଥିଲେ । ଲେଖକ ସ୍ୱୟଂ ଜଣେ କର୍ମୀ ଥିବାରୁ ସେ ସମୟର କଥା ପ୍ରମାଣ ପୂର୍ବକ କହିପାରେ । ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଏତିକି ଯେ, ଏ ଅଂଚଳମାନ ପୁନଃ ଯେପରି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶକୁ ଚାଲି ନଯାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ରହି ଯାଇଥିବା ବହୁ ଅଂଚଳର ଚିନ୍ତା କେହି କରି ନଥିଲେ ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ରହି ଯାଇଥିବା ବହୁ ଅଂଚଳର ଚିନ୍ତା କେହି କରି ନଥିଲେ । ଏ ଅଂଚଳ ମାନଙ୍କରେ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରାଇ ସବଳ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ପାରିଥିଲେ ଏସବୁ ଅଂଚଳ ଆସି ପାରିଥାନ୍ତା । ନିମିତ୍ତ ମାତ୍ର ଖାଲି କାଗଜରେ ହୁ..ହା କରିଦେଇ ଅଳ୍ପକେ ବହୁତ ସନ୍ତୋଷ ହୋଇ ରହିଲେ । ଲାଭ କେବଳ ‘ବେଙ୍ଗ ପାଣିଆର ହତ୍ୟା କରାଇବାର ପାପ’ ମୁଣ୍ଡାଇଲେ । ଏତତ୍ ସତ୍ତେ୍ୱ କୃତଜ୍ଞତାର ନିଦର୍ଶନ ସ୍ୱରୂପ ‘ଶତାବ୍ଦୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ’ (ଯାହା ଉତ୍କଳରେ ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା) ପୁୁସ୍ତକର ପୃଷ୍ଠା ୫୫୫ରେ ଶ୍ରୀ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି “ସମ୍ବଲପୁରରେ କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିଲୋପ ଘେନି ଯେଉଁ ପରିମାଣରେ ଆଲୋଡ଼ନ ବିଲୋଡ଼ନ ପ୍ରକାଶ ପାଇବାର କଥା ତାହାର କୌଣସି ସଙ୍କେତ ନଥିଲା” (ସପ୍ତର୍ଷି ଅଗଷ୍ଟ ୭୨ ପୃଷ୍ଠା ୧୪ । ସମ୍ବଲପୁର ର ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ,ଲେ: ଶ୍ରୀ ଶଙ୍କର ପ୍ରସାଦପାଢ଼ୀ ଓ ଶ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାକର ସୂପକାର) ଏପରି ଲେଖି ଯେଉଁ ଜୁଏ ଲୁଠା ଚେଇଁ ଦେଲେ, ସେଥିରେ ମାନ୍ୟବର ମହତାବଙ୍କ ମତ “ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ବସ୍ତୁତଃ ପ୍ରଥମେ ତୀବ୍ର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲା, ସମ୍ବଲପୁର ରେ । ତତ୍କାଳୀନ ସମ୍ବଲପୁର ବାସୀ ବାସ୍ତବିକ ଅନ୍ୟ ଅଂଚଳର ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ଏକାକୀ ଯେପରି ସଂଗ୍ରାମରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ସମ୍ବଲପୁର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରୁ ବାହାରି ଆସି ଓଡି଼ଶାରେ ମିଶିଲା, ଏହା ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଇତିହାସରେ ଏକ ଚାଂଚଲ୍ୟକର ଅଧ୍ୟାୟ” (ଝଙ୍କାର, ଡିସେମ୍ବର ୧୯୮୨ ସଂପାଦକୀୟ ।) ଆଦି କୋଶଲ ବାସୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ‘ବୋଲି ଦେଲା ପ୍ରାଏ ଗୋଳି ଚନ୍ଦନକୁ’ର କାମ କେତେଦୂର କରିବ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ । ଫଳରେ ଯାହା ହେଉଛି ତାହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଥରେ ଲୋକସଭା ସଦସ୍ୟ ଶ୍ରୀ ବନମାଳୀ ବାବୁ ଦେଇଥିବା ଗୋଟିଏ ବିବୃତି ଯାର ସାରାଂଶ “କୋଶଲର୍ କେହି ବୁଆ, ମା ନାଇଁ ନ” କେବଳ ଅଳିକ କଳ୍ପନା ପ୍ରସୂତ ଅଭିଯୋଗର ଅତିରଂଜନ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ନିଷ୍ଠୁର ବାସ୍ତବତା ।

ନାମ ନିର୍ବାଚନ
କୌଣସି ଭାଷାର ନାମ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ତଥ୍ୟ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଯାଇ ଥାଏ । ଯଦି ସେ ଭାଷାଭାଷୀ ନିତାନ୍ତ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ ହୋଇ ଇତସ୍ତତଃ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ବୋଲି କୌଣସି ଦେଶ ନଥାଏ, ତା ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ଭାଷା ତଚ୍ଛ୍ ତତ୍ ଗୋଷ୍ଠୀ ନାମରେ ହିଁ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି: କନ୍ଧ, କୋୟା, ପରଜା, ମୁଣ୍ଡା, ଆଦିଙ୍କ ଭାଷା । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଭାଷା କହିବାକୁ ଅନେକ ଗୋଷ୍ଟୀ ବା ଜାତି ଥାଆନ୍ତି ଓ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଟିଏ ଅଂଚଳ, ଖଣ୍ଡ ବା ଦେଶ ସୀମା ଭିତରେ ଆବଦ୍ଧ ଥାନ୍ତି ତଥା ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଷାଭାଷୀ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ ହେଁ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବହାର ସେହି ମୁଖ୍ୟ ଭାଷାରେ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦେଶ ନାମରେ ହିଁ ଭାଷା ମଧ୍ୟ ନାମିତ ହୋଇଥାଏ । ଯଥା : ବଙ୍ଗଲା, ଅସମୀଆଁ, ଗୁଜରାତୀ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀ କି ଇଂଗ୍ଲିଶ-ଫ୍ରେଂଚ ଆଦି । ଏ ରୀତି ପ୍ରାଚୀନ ଅର୍ବାଚୀନ ସବୁ କାଳରେ ପ୍ରଚଳିତ । ବୃଦ୍ଧ ବାଗ୍ଭଟ୍ଟ ମଧ୍ୟ ‘ଅପଭ୍ରଂଶସ୍ତୁ ଯଚ୍ଛୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତଦ୍ଦେଶେଷୁ ଭାଷିତମ୍’ ଓ ଭାମହ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରକାଶର ସୂତ୍ର ୪-୩୩ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ‘ତେନ ସର୍ବ ଏବ ଦେଶ ସଙ୍କେତ ବୃତ୍ତ୍ୟା ଭାଷା ଶବ୍ଦା ପରିଗୃହୀତାଃ’ କହିଛନ୍ତି । ଅତଏବ- ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେଶ ନାମାନୁସାରେ ଏ ଭାଷା ‘କୋଶଲୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ମଧ୍ୟ ଯୁଗରେ ଆରଣ୍ୟକ ବା କାନ୍ତାରକ ର ଦେଶୀୟ ପ୍ରକୃତ ନାମ-ଝାରଖଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ‘ଝରିଆ’ କହୁଥିବା ଶ୍ରୀ ଗୋପାଳଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ ପୂ:ଚ:ଭା କୋଷରେ ଲେଖିଥିଲେ ହେଁ ତାର କୌଣସି ପ୍ରମାଣ ଦେଇ ନାହାନ୍ତି । ଲରିଆ ସହ ସମଶ୍ରୁତିକ ଏ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଥିବା ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ନୁହେଁ,- ଯେହେତୁ ଏ ପ୍ରଦେଶରେ ଆରଣ୍ୟକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କରଣମାନେ ଦେଶୀ ନାମରେ ଝାଡ଼ୁଆ ବୋଲାନ୍ତି ଓ ଝରିଆ ନାମରେ ଗୋଟିଏ ଗଉଡ଼ ଶ୍ରେଣୀ ଅଛନ୍ତି । ଚୌହାନମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ କେ ନରପତି’ ଦ୍ୱାରା ବିରୁଦିତ ହେଉଥିବା ଜଣାଯାଏ । ଏପରି ହେଲେ ହେଁ ଦେଶର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ନାମ ଅନୁସାରେ ‘ଛତୀଶଗଢ଼ୀ’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟାକରଣର ଆଦେଶ ପରି ଲରିଆ ନାମକୁ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ କରି ସାରିଲାଣି ଓ ଝରିଆ ନାମ ଆଉ କାହାରି ସ୍ମୃତିରେ ନାହିଁ । ତଥାପି, ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ କିଛି ଅବଶେଷ ରହି ଯାଇଛି ।
ଏ କୋଶଳ ପ୍ରଦେଶର ଭାଷାର ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳିକ ରୂପ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ସ୍ୱତଃ ସିଦ୍ଧ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉପକୂଳ ଅଂଚଳଠାରୁ ଏ ଅଂଚଳ ଲୋକେ ଭିନ୍ନ ଭାଷା କହୁଥିଲେ ଏହା ଅବିସମ୍ବାଦିତ । ଡ: କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ତାଙ୍କ ୧୯୮୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ History of Orissa, ଚବଶର ୨୮୪ ରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାବ ପ୍ରବାହରେ ଏ ଭାଷାକୁ ନାମିତ କରି ନ ପାରି ଲେଖିଛନ୍ତି । :
“The people of Kosala tract originally spoke a language which was akin to Bhojpuri Prakrit, while the language of the Coastal strip had family affinity with Magadhi” ଏହାସତ୍ତେ୍ୱ ଇତିହାସର କୌଣସି ବିଡ଼ମ୍ବିତ ଯୁଗ ସନ୍ଧିରେ କୋଶଳବାସୀ ଉପକୁଳିଆ ବା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାହିତ୍ୟର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଲେ । ଏହା ହୁଏତ ଦେଶୀୟ ଭାଷାମାନଙ୍କରେ ଲିଖିତ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେବା ସମୟ ବା ୧୩ଶ କି ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳ ହୋଇପାରେ । ଏଥିରେ କୋଶଳବାସୀ ଏତେ ଆତ୍ମହରା ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ ଯେ କ୍ରମେ ନିଜ ଭାଷାକୁ ଓ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଓଡି଼ଆ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାପନ କଲେ । ତଦବଧି ‘କୋଶଲୀ’ ନିଜ ସର୍ବଶକ୍ତି ଖଟାଇ ଓଡି଼ଆ ଭାଷାରେ ହି ସର୍ବବିଧ ସାଧନା କରି ଆସୁଅଛି ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଘଟିଲା ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ, ଯେତେବେଳେ ଦେଶୀୟ ଶକ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ସୁରସାର ସୁଖତୁଲ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିବା ଇଂରେଜ ଶକ୍ତିର କବଳରେ ଦେଶୀୟ ସତ୍ତାମାନ ଗୋଟି ଗୋଟି କରି ବିଲୀନ ହୋଇ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ଗୀତା ଏଗାର ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ଲୋକ ୨୫ ରୁ ୩୦ର ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ କରୁଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ବଳରାମ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧିତ ସମ୍ବଲପୁର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଇଂରେଜର ଲୌହ ମୁଷ୍ଟିରେ ପଡି଼ଲା ଓ ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏଙ୍କ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମ ବଳିଦାନୀ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ସମୁଦ୍ର ଉଛୁଲେଇବାକୁ ଚିଙ୍ଗୁଡି଼ ଡି଼ଆଁ ଡେଇଁ ତୁଲ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା ।
ସେ ସମୟରେ ଉପକୂଳ ବାସୀଙ୍କ ସଂପର୍କ ସମ୍ବଲପୁର ସହ ନୂତନ ଭାବେ ହେଲା । ସେଠାକାର ଭାଷା ସାମୂହିକ ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ବୋଲାଉଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ତାର ସର୍ବବିଧ ବୈଲକ୍ଷଣ୍ୟ ଦେଖି ସାଧାରଣ ଭାବେ ତାକୁ ‘ସମ୍ବଲପୁରୀ’ ନାମରେ ଡାକିଲେ । ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନେ ଇଂରେଜ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ କୋଷକାର କୀଟ ତୁଲ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ସ୍ୱପ୍ନ ସୁଖରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଥିଲେ । ତେଣୁ-ଏ ନାମର ଚିନ୍ତା କିଏ କରନ୍ତା ? ଇଂରେଜର କୁଟନୀତି ଯୋଗୁଁ ଏମାନେ ‘ନସଂହତାସ୍ତସ୍ୟ ନ ଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତୟଃ ପ୍ରିୟାଣି ବାଞ୍ଚ୍ଥିତ ସୁଭି ସମୀହିତୁମଂ’ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ । କ୍ରମେ ଗମନା ଗମନର ସୁବିଧା ଯୋଗୁଁ ଓ ନିର୍ଭୟତା ଯୋଗୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଚଳ ପରସ୍ପର ନିକଟ ହେଲେ ଓ ସମଗ୍ର କୋଶଳର ଭାଷା ଏକ ହେବାରୁ ଏ ‘ସମ୍ବଲପୁରୀ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ‘ଜଳେତୈଳମ୍’ ପରି ପ୍ରାସାରିତ ହୋଇଗଲା ।
‘ଗତାନୁ ଗତିକୋ ଲୋକଃ କୋଲୋକଃ ପାରମାର୍ôଥକଃ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଚଳରେ ଲୋକେ ନିଜକୁ, ନିଜଭାଷାକୁ ନିଜ ଅଂଚଳ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରି ବଲାଙ୍ଗିରିଆ, କଳାହାଣ୍ଡିଆ, ଖରଡି଼ଆ (ଖଡି଼ଆଳିଆ) କହନ୍ତି ସିନା, ନିଜକୁ କିମ୍ବା ନିଜ ଭାଷାକୁ ‘ସମ୍ବଲପୁରୀ’ କହନ୍ତି ନାହିଁ । ବାସ୍ତବରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆକାଶବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବଲପୁରୀ ନାମରେ ପ୍ରଚାରିତ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶୃଙ୍ଗାରପରକ ଆପାତ-ରମଣୀୟ ଲୋକ ଗୀତମାନଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ‘ସମ୍ବଲପୁରୀ’ ନାମର ବିଶେଷ ପ୍ରଚାର ହୋଇଛି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ । ତୃତୀୟ ଓ ଚରମ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଘଟିଲା ଏ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ, ଭାରତୀୟ ଭାଷା ସର୍ବେକ୍ଷଣ କାଳରେ । ଗ୍ରୀଅରସନ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଚଳରୁ ଯେଉଁ ଭାଷା ନମୂନା ମାନ ସଂଗ୍ରହ କଲେ, ସେଥିରେ କୋଶଲର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଚଳ ଯେଉଁ ନମୁନା ମାନ ପଠାଇଲେ ତାହା ପରସ୍ପର ନିରପେକ୍ଷ ହେଲେ ହେଁ ସବୁଯାକ ମାନିକୀ ଓଡି଼ଆ ଭାଷାରେ “ହେ ପିତା” ତୁମ୍ଭ ପାଖରେ ଆମ୍ଭର ଯେଉଁ ଭାଗ ଅଛି ତାହା ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ଦିଅ’ ଆଦି ଥିଲା । ଏହା ଆତ୍ମ ବିସ୍ମୃତିର ଚରମ ପରିଣତି-ଦୀନ ମନୋଭାବର ସର୍ବନିମ୍ନ ସୋପନ ଅଟେ । ଆଜି ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ କଳାହାଣ୍ଡିର ଶ୍ରୀ ପ୍ରତାପ କେଶରୀ ଦେଓ କି ସମ୍ବଲପୁର ର ଶ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାକର ସୂପକାର ଏ ଭାଷା କହନ୍ତି କି ?
ଏ ନୂତନ ଜାଗରଣ କାଳରେ ଏ ସମସ୍ତ ବିଡ଼ମ୍ବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜତାର ଉପଲବ୍ଧି କରିବାକୁ ହେଲେ ସାର୍ବଦେଶିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଦେଶବୋଧକ ‘କୋଶଲୀ’ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ନାମର ହିଁ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ୟାସ କରିବାକୁ ହେବ । ଗବେଷକ ଡକ୍ଟର ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ବିଶୀଙ୍କର ଅନେକ ଆଲୋଚନା ଏ ଦିଗରେ ବଳିଷ୍ଠ ଯୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିପାରିଛି । ତାହା ସବୁ ପଠନୀୟ ।
ଅଳ୍ପ ଦିନର ରୁଢ଼ୀ ଓ ନିତାନ୍ତ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିସୀମିତତା ବୋଧକ ହେଲେହେଁ ସମ୍ବଲପୁରୀ ନାମ କେତେକଙ୍କ ହଠଧର୍ମିତା-ଦୁରାଗ୍ରହରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଛି । ସେମାନେ ଏହା ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିପାରି ନାହାନ୍ତି ଯେ, ଗଭୀର ଅବଚେତନରେ ପ୍ରୋଥିତ ହୀନମନ୍ୟତା ନିଜର ଶୂନ୍ୟତା ପୂରଣ ବା ରକ୍ଷା ଆବରଣ ରୂପେ ଚେତନ ମନରେ ଅହଂକୁଏ ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନ ଓ ଦୂରାଗ୍ରହର ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି ।
ଏ ସବୁକୁ ସୁସ୍ଥ ମନରେ ବିଚାର କଲେ ପଶ୍ଚିମ ଓଡି଼ଶାର ଭାଷାର ନାମ ସର୍ବାଂଚଳିକ ସର୍ବଗ୍ରାହ୍ୟ ହେତୁ ‘କୋଶଲୀ’ ହିଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ଯୁକ୍ତି ସଙ୍ଗତ ଅଟେ । ଏ ବିନୀତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ନାମରେ ହିଁ ଏ ଭାଷାର ଚର୍ଚ୍ଚା କରି ଆସୁଅଛି ଓ କରୁଥିବ ।

ମୁଖବନ୍ଧ

ସୁଦୂର ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଏକ ବିରାଟ ଦେଶ ‘କୋଶଳ’ ବା ‘କୋଶଳଖଣ୍ଡ’ ନାମରେ ବିଦିତ ହୋଇ ଆସିଅଛି । ଏହା ପ୍ରାୟ ନାଗାଧିରାଜ ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଉତ୍ତର ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତଥା ପୂର୍ବରେ ଉକ୍ରଳର ପଶ୍ଚିମ ସୀମାଠାରୁ ପଶ୍ଚିମରେ ବେନ୍ଗଙ୍ଗା (ବେଣୁ) ବା ବିଦର୍ଭ ଯାଏ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମାନ ବିଭିନ୍ନ ସୂତ୍ରରୁ ମିଳିଥାଏ । ଭାରତର ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ମହାକାବ୍ୟ ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣରେ ଦୁଇଟି କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳିଥାଏ । ପ୍ରଥମଟି ଉତ୍ତର କୋଶଳ ଓ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି-ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ । ଭରତ ବର୍ଷର ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟ ଯୁଗର ପୁରାଣ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଗୁଡ଼ିକରେ ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳର ରାଜା, ରାଜ ଧର୍ମ, ଭୂଗୋଳ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାଷା ଆଦି ସଂପର୍କରେ ବହୁ ତଥ୍ୟ ଓ ସୂଚନା ମିଳୁଥିଲେ ହେଁ ତଥା ଏହାର ଏକ ମୌଳିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥିତି ସତ୍ତା ରହିଥିଲେ ହେଁ, ଆମର ଐତିହାସିକ ଓ ଗବେଷକ ମାନେ ଏହାର ମୌଳିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାଷା ଉପରେ ପ୍ରମାଦଶୂନ୍ୟ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ଆଶା ଜନକ ଭାବେ ସଫଳ ହୋଇ ନଥିବାର ଜଣାପଡେ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି, ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ଲୋକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାଷା ଉପରେ ନିରପେକ୍ଷ ଅ୍ମୟନ ନିଷ୍ଠାର ନ୍ୟୁନ ଭାବ । କୋଶଳ ଖଣ୍ଡ ଏତେ ବିଶାଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା ଯେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହାକୁ ଶାସନର ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତଖଣ୍ଡରେ ଭାଗ ଭାଗ କରିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇ ପଡିଥିଲା । ବାୟୁ ପୁରାଣର ୧୨୯ରୁ ୧୩୨ ଶ୍ଳୋକ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସପ୍ତ-କୋଶଳକୁ ନିମ୍ନମତେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଯଥା୧- ମେକଳ କୋଶଳ ୨- କ୍ରାନ୍ତି କୋଶଳ ୩- ଚେଦି କୋଶଳ ୪- ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ୫- କାଶୀ କୋଶଳ ୬- ପୂର୍ବ କୋଶଳ ୭- କଳିଙ୍ଗ କୋଶଳ

ଏପରି ହେଲେ ହେଁ ‘କୋଶଳଖଣ୍ଡ’ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତର କୋଶଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ ଭାବେ ହିଁ ବିଦିତ ଥିଲା । ତେଣୁ ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣରେ ଦୁଇଟି ମାତ୍ର କୋଶଳ ସଂପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଉତ୍ତର କୋଶଳ ସରଜୁ ତଟର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସୀମା ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ ବିନ୍ଧ୍ୟାଂଚଳ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣରେ ବିଶାଳ ଅଂଚଳକୁ ଆବୃତ କରି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା । ଏ ସମଗ୍ର ପ୍ରଦେଶର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ ହେଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ “ଉତ୍ତର କୋଶଲେଶ୍ୱର” ବୋଲାଉଥିଲେ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ ସାମାନ୍ୟ ଭାବେ କୋଶଳ ହିଁ ବୋଲାଉଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ “ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳାଧିପତି” ବୋଲାଉଥିବାର ଅନେକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ରହିଛି । ସେ ଯାହାହେଉ, ବହୁ ସୂତ୍ରରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରିଛି ଯେ- ସମସ୍ତ କୋଶଳ ବିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଭାବନାର ମୂଳସୂତ୍ର ବା ‘ମାଇଁ କନ୍ଦା’ ହେଉଛି ଆଦି କୋଶଳ, ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ । ଏହା ଏହି ରାଜ୍ୟର ରଜକନ୍ୟା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଟରାଣୀ ଶ୍ରୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମାତା “କୌଶଲ୍ୟା” ନାମକରଣରୁ ହିଁ (ଦେଶାନୁସାରୀ ସୂତ୍ରରେ) ସ୍ୱତଃ ଜଣାପଡ଼େ । କୋଶଳର ରାଜକନ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାର ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ କୋଶଳ ଏକତ୍ର ହୋଇଯିବାରୁ ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟର ଦୁଇପାଶ୍ୱର୍କୁ ଉତ୍ତର-କୋଶଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଗଲା । ଏଥିରୁ ଜଣାପଡେ ଯେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ଅପେକ୍ଷା ଉତ୍ତର-କୋଶଳ ଅର୍ବାଚୀନ ଅଟେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଯୋଗୁଁ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆସି ଉତ୍ତର କୋଶଳ ‘ଅୱଧ’ ନାମରେ, ମେକଳ କୋଶଳ ବଘେଲ ରାଜପୂତମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ଆସି ‘ବଘେଲଖଣ୍ଡ’ ନାମରେ, ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ଛତ୍ତୀଶଗଢ ଓ ପୂର୍ବଭାଗ ସାମାନ୍ୟତଃ “କୋଶଳ” ନାମରେ ରହିଯାଇ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୋଶଳ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ବିଳୀନ ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ । ଅନେକ ଐତିହାସିକ କାରଣରୁ ସମଗ୍ର କୋଶଳ ଛିନ୍ନ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ନାମ ମାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ହେଁ, ଏହି କୋଶଳ ନିଜ ନାମ କୋଶଳକୁ ଯଥାବତ୍ ରଖିଅଛି । ଏହାକୁ ‘ଅବଶେଷାଦ୍ ବ୍ୟପଦେଶଃ’ କୁହାଯାଇପାରେ । ବହୁ ଯଥାର୍ଥ କାରଣରୁ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ପରିଭାଷାରେ proper Kosal ସ କହିବା ହିଁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହେବ । କୋଶଲୀ ପ୍ରାକୃତ ସହିତ ମୌଳିକ କୋଶଲୀ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାବର ସ୍ପନ୍ଦନ ଏଠାରେ ହିଁ ଲକ୍ଷଣୀୟ ।

ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ବିଡମ୍ବନା ବଶତଃ ଛିନ୍ନଛତ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲେ ହେଁ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନର ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟର ପଶ୍ଚିମ ପାଶ୍ୱର୍ସ୍ଥ ଅବିଭକ୍ତ ପାଂଚଟି ଜିଲ୍ଲା-ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ସମ୍ବଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, କଳାହାଣ୍ଡି, ବୌଦ-ଫୁଲବାଣୀ, ଆଠମଲ୍ଲିକ ଅଂଚଳ, କୋରାପୁଟର ଉତ୍ତର ଅଂଚଳ ତଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ବସ୍ତର ଜିଲ୍ଲାର ଭତରୀ ଅଂଚଳ, ପୂର୍ବପଟର ଦେଭୋଗ, ଫୁଲଝର, ରାୟଗଡ, ସାରଙ୍ଗଗଡ ଠାରୁ ଜସିପୁର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଚଳ ମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ । ଏହି ବ୍ୟାପକ ଅଂଚଳର ଭାଷା ହିଁ ଯଥାର୍ଥରେ କୋଶଲୀ ଭାଷା ଅଟେ ।

ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ତଥ୍ୟ ମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭିତ୍ତିକରି କୁହାଯାଇ ପାରେ ଯେ, ଏହି କୋଶଳ ବା ମହାକୋଶଳର ଐତିହ୍ୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଓପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ର ବହୁ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଅଟେ । ମହାବୈୟାକରଣିକ ପାଣିନୀ ତଦୀୟ ବ୍ୟାକରଣ ରେ କଳିଙ୍ଗ ଓ କୋଶଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନିୟମରେ ସୂତ୍ର ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି ।ଅନେକ ଭାଷ୍ୟକାରଙ୍କ ମତରେ ଏଠାରେ କୋଶଳ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ‘ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ’ ନିମିତ୍ତ ହିଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଟେ । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲିଖିତ ଦୁଇଟି ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ମଧ୍ୟ କୋଶଳ ଦେଶର ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ହଜାର ମାଇଲ ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ମୂଳରେ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗର ଐତିହାସିକ ଉପାଦାନ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇ ରହିଛି, ତେଣୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସୁଦୂର ପ୍ରସାରୀ । ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଜଗତକୁ ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ ଆପଣାର ଧାର୍ମିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଆଟବୀକ ଓ ହୀରକ ଅବଦାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗୃହୀତ କରିଥିବାର ବହୁ ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ମାନ ମିଳୁଛି । ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ର ଅବକ୍ଷୟ ଓ ଅପଭ୍ରଂଶ କାଳରେ ଯେଉଁ କେତୋଟି ନୂତନ ଧର୍ମ-ଧାରଣାର ଉଦ୍ଭବ ଘଟିଥିଲା, ତାହାର ଜଠର ଭୂମି ଥିଲା ଏହି ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳ ବା କୋଶଳ । ବଜ୍ରଯାନ, ସହଜଯାନ, କାଳଚକ୍ରଯାନ, ତନ୍ତ୍ରଯାନ ଓ ସମ୍ବରତନ୍ତ୍ର ଆଦିର ଉନ୍ମେଷ ଭୂମି ଭାବରେ ତଥା ଶାକ୍ତ ଧର୍ମଧାରା, ଶୈବ ଧର୍ମଧାରା, ଭୈରବ ଉପାସନାର ଧାରା, ନାଥ ଧର୍ମଧାରା, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମଧାରା, ମହିମା ଧର୍ମଧାରା ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମଧାରା ର ଉର୍ବର ଚାରଣ ଭୂମି ରୂପରେ କୋଶଳର ଐତିହାସିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମହାନତା ବିଶ୍ୱରେ ବିଦିତ । ସଂପ୍ରତି ସଂସାରରେ ଚହଳ ପକାଇ ପଶ୍ଚିମ ଓଡିଶାର ଭୂଗର୍ଭରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅଷ୍ଟବିଧ ରତ୍ନମାନ କେବଳ ରତ୍ନ ହିଁ ନୁହନ୍ତି, ଏଗୁଡିକ ହିଁ ବାସ୍ତବରେ ରତ୍ନମୟ ଭୂମି କୋଶଳର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ । ହୁଏନ୍ସାଂ ଆପଣାର ଯାତ୍ରା ବିବରଣୀରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ମଧ୍ୟ-ଦେଶ ରୁ ଲୋକେ ହୀରାନେଇ କଳିଙ୍ଗରେ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ । ଏହି ମଧ୍ୟ-ଦେଶ ମହାନଦୀ ତଟରେ ଥିବା କୋଶଳଦେଶୀୟ ସମ୍ବଳକ ବା ସମ୍ବଲପୁର ଭିନ୍ନ ଆଉ କିଛି ନୁହେ । ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ‘କୋଶଳ’ନାମକ ଏକ ବନ୍ଦର ଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ସେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ସମ୍ଭବତଃ କୋଶଳ ଦେଶର କୋଶଲୀ ନାମକ ଡଙ୍ଗା ସାହାଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବନ୍ଦର କୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି କୋଶଲୀ ହୀରା, ବସ୍ତ୍ର ଓ କଦ୍ରୁ ଆଦିର ବ୍ୟବସାୟ ଚାଲୁଥିଲା, ବିଦେଶରେ ସେହି ବନ୍ଦର କ ୁ କୋଶଳ ବନ୍ଦର ବୋଲି କୁହା ଯାଉଥିଲା । କୋଶଳ ଦେଶର ନଦୀକନ୍ୟା ମହାନଦୀ ଗର୍ଭରେ ମିଳୁଥିବା ମଣି ମାନଙ୍କ ମ୍ମରେ ମହାନ ବଜ୍ରମଣି ବା ହୀରାର ଭାରି ଆଦର ସୁଦୂର ରୋମରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା ବୋଲି ଗୀବ୍ବନ ମତ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । କୋଶଳଖଣ୍ଡର ଅନେକ ବଣ, ପର୍ବତ ଓ ଜନପଦଆଦି ଏହି ପ୍ରକାର ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ମାନଙ୍କ ନାମ ସହ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଛନ୍ତି । କୋଶଳର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ମହାରଣ୍ୟ-ମହାକାନ୍ତାର, ମାୟାଗୁହା ଓ ମଘବାବନ(ଇନ୍ଦ୍ରବଣ) ଆଦି ସାଂପ୍ରତିକ କଳାହାଣ୍ଡିର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ସହ ଜଡିତ । କୋଶଳର ମାଣିକ୍ୟ ମୟ ଭୁମି ହିଁ ଆଜିର କଳାହାଣ୍ଡି ଓ ଇତିହାସ ଯୁଗର କାରୁଣ୍ଡ ତଥା ମହାକାନ୍ତାର । ତନ୍ତ୍ରଭୂମି-ରତ୍ନଭୁମି ଇନ୍ଦ୍ରବଣ ଏହି ଭୂଭାଗର ଅଂଶାବଶେଷ ଥିଲା । ମାୟାଗୁହା ହିଁ ଏବର ମାରାଗୁଡା । ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଅଂଚଳ କୋଶଳ ନାମରେ ହିଁ ପରିଚିତ ହୋଇ ଆସୁଥିବାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ସୋମବଂଶୀ ରାଜାମାନେ “ସକଳ କୋଶଳାଧୀପତି” ଓ ଚୌହାନ୍ ନରପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ‘କୋଶଳେଶ୍ୱର’ ବୋଲାଉ ଥିଲେ । ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ ସମର୍ଥନ ଜଣାଇଥାଏ ଶ୍ରୀ ଗଙ୍ଗାଧର ମିଶ୍ର କୃତ ସଂସ୍କୃତ “କୋଶଳାନନ୍ଦ ମହାକାବ୍ୟ” ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଦୁବେଙ୍କର (ସାରଙ୍ଗଗଡ଼ର) ଲିଖିତ “ଜୟ ଚନ୍ଦ୍ରିକା” ହିନ୍ଦୀ କାବ୍ୟ । ପ୍ରହ୍ଲାଦଦୁବେ ସମ୍ବଲପୁର ରାଜା ଜୈତ ସାଏ ବା ଜୟନ୍ତ ସିଂହଙ୍କ ରାଜାନୁଗ୍ରହୀ କବି ଥିଲେ । ଏହାଙ୍କ ଲିଖିତ ‘ଜୟ ଚନ୍ଦ୍ରିକା’ ଏକ ଐତିହାସିକ କାବ୍ୟ ଅଟେ । ଏଥିରେ ସେ ପ୍ରସଙ୍ଗ କ୍ରମେ ସମ୍ବଲପୁରର ତତ୍କାଳୀନ ସ୍ଥିତି ଓ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ବିଷଦବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାର କିଛି ଅଂଶ ଏହିପରି,” –
କୋଶଲ ମୁଖ୍ୟ ସଂବଲପୁର ଦେଶା
ତହାଁ ବସତ ଚୌହାନ ନରେଶା
ଇସେ ନଗ୍ର ପୁର ସିମାହିଁ
ଜେହି ଛବି ଜମ୍ବୁ ଦୀପ ମୋ ନାହିଁ । ।
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ଗଢ ବହେ ବଢ ତୋରା
ଜହଁ ଓପଜେ ମନି କଂଚନ ହିରା
ଶାସ୍ତ୍ର ସଶାସ୍ତ୍ର ପୁରକ ପୁରବାସୀ
ବିଦ୍ୟା ମେ ମନୁ ଲହରେ କାଶୀ । ।

‘Chauhan Rulers of Sonepur’ ର ପୃଷ୍ଠା ୩ ରେ ଗବେଷକ B.C. Mazumdar ମଧ୍ୟ ଏ ଅଂଚଳକୁ କୋଶଳ ନାମାତ୍ମିକାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯଥା, “Balarjuna’s successors made the Sambalpur tract their Kingdom and always designated this tract by the name of “ Kosala” though the trunk of Kosala consisting of Chhathisgarh fell in the hands of other rulers. The term ‘Kosala’ occurring in the records of successors of Balarjuna signifies the Sambalpur tract defined above.”

ଦକ୍ଷିଣ-କୋଶଳର ଏହି ପୂର୍ବାଂଶ ହିଁ ସମ୍ଭବତଃ ପୂର୍ବଖଣ୍ଡ ବା ପୂର୍ବ-କୋଶଳ ଭାବରେ ସମୟ ସମୟରେ କଥିତ ହେଉଥିଲା । ଏହି ପୂର୍ବଖଣ୍ଡରେ ବିଶେଷ ଜନାଦୃତ ଲାଭ କରିଥିବା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘କପିଳସଂହିତା’ରେ ମଧ୍ୟ ଏ ଅଂଚଳ ବା ପ୍ରଦେଶକୁ କୋଶଳ ନାମରେ ହିଁ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଭାବେ ପରିଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି । ଉତ୍କଳର ପୁରୀ, କୋଣାର୍କ ଓ ଭୂବନେଶ୍ୱର ଆଦି ପାବନ ସ୍ଥଳ ତ୍ରୟୀ ପରି ଏଥିରେ କୋଶଳର ପାବନ ତ୍ରୟୀ ସଂପର୍କରେ ନିମ୍ନମତେ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି :
ପୁଣ୍ୟା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପୁରୀ ପ୍ରୋକ୍ତା, ପୁଣ୍ୟା ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ନଦୀ କୋଶଳେଷୁ ତ୍ରୟଃ ପୁଣ୍ୟା, ପୁଣ୍ୟୋ ମାର୍ଜାର କେଶରୀ ।ା

ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋସଳ ବୋଇଲେ ଏହି ଭମିକୁ ହିଁ ଗ୍ରନ୍ଥକାରମାନେ ଅଙ୍ଗୁଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରୁଥିଲେ । ବାବୁ ରେବାରାମ କାୟସ୍ଥ ଙ୍କର “ବିକ୍ରମ ବିଳାସ” କାବ୍ୟରେ ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ରହିଛି । ଯଥା –
ପାବନ ଦଚ୍ଛିନ୍ନ କୋଶଲ ଦେଶା
ଜହଁ ହରି ଓତୁ କେଶରୀ ବେଷା ।ା
ଆଧୁନିକ ଯୁଗ ଯାଏଁ ଏ ଅଂଚଳର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଐତିହାସିକ ଯଥା- ଶ୍ରୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଲ୍ଲିକ, ଶ୍ରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରଥ ଆଦି ଏ ରାଜ୍ୟର ଇତିହାସକୁ କୋଶଳ ଇତିହାସ ନାମରେ ହିଁ ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସ୍ୱର୍ଗତ ମହାରାଜା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେବ କୋଶଳ ଭାବନାର ଜଣେ ପଥିକୃତ୍ ପ୍ରବକ୍ତା ଥିଲେ । କୋଶଲୀ ମୌଳିକତା ଓ ଭାବନା ତେଣୁ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗରୁ ଅଦ୍ୟାବଧି ରହିଆସିଛି । ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏହି ଅଂଚଳରେ ହିଁ ଭାବତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଆବଦ୍ଧ ରହିଥିବା କୋଶଲୀ ଡ଼ଙ୍ଗା, କୋଶଲା ଗଉର, କୋଶଲା ମାଳୀ, କୋଶଲା ଭାଜି, କୋଶଲା-ଖାଦ୍ୟ ଶସ୍ୟ, କୋଶଳେଶ୍ୱର ମହାଦେବ, କୋଶଲେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ, କୋଶଲୀ ବାହ୍ମନ, ଓ ସଂପ୍ରତି ସବିଶେଷ ଗବେଷଣା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣିତ କୋଶଲୀ ରୀତିର ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ନାମକରଣରୁ ହିଁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ଯାଇଛି ଯେ- ଏ ଅଂଚଳର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜନଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ଭିନ୍ନ ଧରଣର ଭାଷା ମଧ୍ୟ ‘କୋଶଲୀ ଭାଷା’ ହିଁ ଅଟେ । ଏ ଅଂଚଳ ବା ଦେଶର ଭାଷାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଚୟ ହିଁ “କୋଶଲୀ ଭାଷାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଚୟ ।” କୋଶଲୀ ଭାଷାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ଜାଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟମାନ ।

କୋଶଲୀ ଭାଷାର ପ୍ରତିଟି ଶବ୍ଦ ପ୍ରାଣମୟ ଓ ଗଭୀର ଅର୍ଥ ବୋଧକ । ଏ ପ୍ରଦେଶର ସମସ୍ତ ଗିରି କାନନ, ଘାଟି-ଉଘାଟି, ଉପତ୍ୟକା, ଡାଁଡ, ଭଟ୍ଟା, ନଦୀ, ନାଳ, ଜୀବଜନ୍ତୁ, ସରୀସୃପ, କୀଟପତଙ୍ଗ, ବୃକ୍ଷଲତା, ଚେରମୂଳ, ପୁରପଲ୍ଲୀ, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ଜନପଦ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ନିତ୍ୟ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ୟକ୍ତିର ନାମକରଣ ତଥା ମାଳୀ ବାଡି଼, କୁମ୍ଭାର ଶାଳ, ଲୁହୁରା ଶାଳ ଓ ହାଟ ବଜାର ଆଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହଜାର ହଜାର କୋଶଲୀ ଶବ୍ଦ ସିଧା ସଳଖ ସଂସ୍କୃତରୁ ହିଁ ଆସିଛି । ପ୍ରତିଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପାରିବେଶିକ ଅଭିବ୍ୟଂଜନାର ଶାଶ୍ୱତ ମୈøଳିକତା ହିଁ ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥାଏ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ନିମ୍ନରେ ‘ଖମନ’ ଶବ୍ଦଟିର ଆଲୋଚନାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ମନେ କରେଁ :
କୋଶଳ ଖଣ୍ଡ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ରତ୍ନମୟ ପ୍ରଦେଶ । ତେଣୁ ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟାଦି ରେ ଏ ଭୂମିକୁ “ବଜ୍ରଗର୍ଭା ମହାରଣ୍ୟଂ” ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି । ଏହା ଏହାର କାନ୍ତାରକ, ଆରଣ୍ୟକ, ଝାଡଖଣ୍ଡ (ଝାର୍ଖଣ୍ଡ), ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ ଅର୍ବାଚୀନ ନାମରୁ-ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । କୋଶଲୀ ଭାଷାରେ ସାଧାରଣ ବନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଖମ୍ନା ବା ‘ଖମନ୍’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ । ଯଥା :
(କ) ‘ଖମନର୍ କାଡ଼ ଘିଚା ଘାଟିରେ ସର୍ଗିଢ଼େଁଟି’
(ଖ) ‘ବଜର୍ଗଡ଼ ଖମ୍ନା,
ଢ଼େଁଡ଼ାମୁଡ଼ା ନାଗ୍-ଧମ୍ନା’ (ଲୋକଗୀତ)
ଏହାର ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନ ସଂସ୍କୃତ ‘ଖବନ’ ଶବ୍ଦରୁ ହୋଇଛି । ଖ=ଆକାଶ ବା ନଭ । ଖବନ=ଆକାଶ ସ୍ପର୍ଶୀ ବା ନଭଶ୍ଚୁମ୍ବୀ ବନ । ପ୍ରାକୃତ ନିୟମରେ ବ>ମ । ତେଣୁ କରି ହେଲା ଖମନ । ଗହନ ଘନ ବନ ରେ ହିଁ ଆଲୋକ ଓ ବାୟୁ ନିମିତ୍ତାର୍ଥେ ବୃକ୍ଷ ଗୁଡି଼କ ଉଚ୍ଚ ହେଉଥିବାରୁ ତାହା ‘ଖମନ’ ହୋଇପାରେ । କୋଶଲୀ ଭାଷାରେ ସାଧାରଣ ବନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ‘ଖମନ’ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ହେଉଥିବାରୁ ପୁର୍ବେ ଏ ସମଗ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଖମନ ହିଁ ସାଧାରଣ ପ୍ରାୟ ଥିଲା । ତେଣୁ ଏହା ଯଥାର୍ଥରେ “ଘନ ବନ ସମାଚ୍ଛନ୍ନ ମହାରଣ୍ୟଂ” ଭୁମି ହିଁ ଥିଲା । ଏହି ମହାରଣ୍ୟ ପରିବେଶର ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ପୃଷ୍ଠଭୁମିରୁ ହିଁ ସିଧା ସଳଖ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରୁ ନିମ୍ନ କେତୋଟି କୋଶଲୀ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ।
କଁଟୁ କୁଆଲି : ଅରଣ୍ୟ ଜାତ କୋଳି ବିଶେଷ । କଟକ କୋଳିଃ > କଁଟୁ କୁଆଲି କଟକ (ସଂ) ପାର୍ବତ୍ୟାଂଚଳ, ଅରଣ୍ୟାଂଚଳ ।
ଖଟକା : ପର୍ବତର ମଧ୍ୟଭାଗ । ଲୋକାକ୍ତି ଅଛି “ଡଙ୍ଗରର୍ ଖଟ୍କା ଆରୁ ଟଁଟିର୍ ଘଟ୍କା କଟକ > ଖଟ୍କା”
କୁଟ୍ରା : ଏକ ପ୍ରକାର କ୍ଷୁଦ୍ର ମୃଗ ବିଶେଷ । କୁଟ୍ଟାର>କୁଟ୍ରା, କୁର୍ରା । କୁଟ୍ଟାର (ସଂ) ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ (ରାଜ ନିର୍ଘଣ୍ଟ) କୁଟରାର ପ୍ରୟୋଗ ତେଣୁ ପାର୍ବତ୍ୟଜନ୍ତୁ ବିଶେଷ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ ।
କୁଲେର: ଏକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଜାତ ଶାକ, ବୃକ୍ଷ ବିଶେଷ । ଭାଷାରେ ‘କୁଲେର୍’ ଶାଗ । ଏହା କେବଳ ଅରଣ୍ୟ ବା ପର୍ବତରୁ ହିଁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ । ଶବ୍ଦରତ୍ନାବଳୀରେ ପର୍ବତର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଭାବରେ ‘କୁଲୀର’ ଶବ୍ଦର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ବନ୍ୟଜାତ ବା ପର୍ବତ ଜାତ ଶାଗ ଭାବରେ – କୁଲୀର > କୁଲେର୍, ଶାଗ୍ ।
ଉସକୁଟୁ: ବଣରୁ ସଂଗ୍ରହ ଚେରିମୁଳି ଔଷଧ ଅର୍ଥରେ । ଆଶେକୁଟୀ > ଉଶକୁଟ ୁ> ଉସକୁଟୁ । ଆଶେକୁଟୀ = ପର୍ବତଃ (ସଂ) ।ା ଇତି, ଶବ୍ଦ କଳ୍ପଦ୍ରୁମ ।ା ଇତ୍ୟାଦି ।
କୋଶଲୀ ଭାଷା କୌଣସି ଭାଷାର ଉପଭାଷା ନୁହେଁ । ଏ ଭାଷାର ସମପ୍ତ ଶବ୍ଦ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତରୁ ପ୍ରାକୃତ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି । ପାଠକମାନଙ୍କ ଆଗ୍ରହକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ନିମ୍ନରେ ଅଳ୍ପ କିଛି କୋଶଲୀ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମ କୁ ସଂସ୍କୃତ>ପ୍ରାକୃତ>କୋଶଲୀ କ୍ରମରେ ଦର୍ଶାଇ ଦିଆ ଯାଇଛି ।

ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି :- ସଂ > ପ୍ରା: > କୋ ଆତସୀ>ଅଳସୀ> ଅଲସି ।ା
ଆତ୍ମା>ଅତ୍ତା>ଆତା ।ା
ଆମ୍ର>ଅମ୍ବଂ>ଆମ ।ା
ଅର୍ଦ୍ଧମ୍>ଅଦ୍ଧଂ>ଅଧା ।ା
ଅଷ୍ଟାଦଶ>ଅଟ୍ଠରହ>ଅଠ୍ର ।ା
ଅସ୍ଥି>ଅଟ୍ଠୀ>ଆଁଠି ।ା
ଆର୍ଦ୍ରମ>ଅଲ୍ଲଂ, ଅଦ୍ଦଂ>ଓଲ୍,ଉଦା ।ା
ଅସ୍ପର୍ଶଃ>ଆଫଂସୋ>ଆଫସି, ଅଫସାରି, ଅଫସରି>ଅପସରି ।
ଆବର୍ତମାନଃ> ଆବତ୍ତମାଣୋ> ଉବ୍ତା ।ା
ଅଶ୍ଳିଷ୍ଟମ୍>ଆଲିଟ୍ଠଂ ଅଲ୍ଠା ।ା
ଅଙ୍ଗାରଃ>ଇଙ୍ଗାଲୋ>ଉଙ୍ଗ୍ଲି ।ା
ଏତାବତ୍> ଇତ୍ତିଅଂ> ଇତ୍କ ।ା
ଉଚ୍ଚୈସ୍> ଉଚ୍ଚଅଂ> ଉଁଚ୍ ।ା
ଉତ୍କରଃ> ଉକ୍କରୋ> ଉକାର ।ା
ଉଦୁମ୍ବରଃ> ଉଡ଼ମ୍ବରୋ> ଡୁମେର ।ା
ଉଲୁଖଳମ୍> ଓକ୍ଖଳଂ ଉଖଲା ।ା
ଉପରି> ଉବ୍ରି> ଉବରି ଉବ୍ରା ।ା
ବୃଷଭଃ> ଉସ୍ହୋ> ଉସ୍ ।ା
ଆର୍ଦ୍ରୟତି> ଉଲ୍ଲେଇ> ଉଇଲ୍ ।ା
ଇକ୍ଷୁଃ> ଉଚ୍ଛୁ> ଛୁଇଁ ।ା
ଈଦୃଶଃ> ଏରିସୋ> ଅରି ।ା
ଔଷଧମ୍> ଓସହଂ> ଓସୋ, ଉସୋ ।ା
କଣବୀରଃ>କଣବୀରୋ>କନେର୍ ।ା
କଦଳମ୍, କଦଳୀ, >କଅଲଂ, କେଲଂ, କେଲୀ, କରଲୀ> କେଲା, କଦେଲ, କଦ୍ଲି ।ା
କର୍ଣ୍ଣିକାରଃ> କଣ୍ଣିଆରୋ> କଁର୍ରା,କନେର୍ ।ା
କାମୁକଃ> କାଉଂଓ୍ୟø> କଉ ।ା
କ୍ରିୟା> କରିଆ> କିରିଆ ।ା
ସ୍କନ୍ଦଃ> ଖନ୍ଦୋ> ଖନ୍ଦ୍, ଖନ୍ଦ୍ଲା ।ା
କ୍ଷମା> ଖମା> ଖେମା ।ା
ସ୍ତମ୍ଭ> ଖଂଭୋ>ଖମ୍, ଖମା ।ା
କ୍ଷିପ୍ତମ୍> ଖିତଂ> ଖେତା ।
ସ୍ଥାଣୁଃ> ଖାଣୁ> ଖାଡା ।ା
ଖଚିତ> ଖସିଓ> ଖୁସା, ଖୁସ୍ନି, ଖୁଚା ।ା
ଖଣ୍ଡିତମ୍> ଖୁଡି଼ଓ, ଖଣ୍ଡିଓ> ଖୁଡି଼ଆ, ଖଁଡିଆ ।ା
କାସିତମ୍> ଖାସିଅଂ> ଖାଁସି ।ା
କୀଳକଃ> ଖୀଲଓ> ଖିଲା ।ା
କୁଜ୍ୱଃ> ଖୁଜ୍ଜୋ> ଖୁଜା, ଖେମ୍ଜା ।ା
ଗର୍ତଃ> ଗଡ୍ଡ଼ୋ> ଗାଡ଼ ।ା
ଗର୍ଦଭଃ> ଗଦ୍ଧହୋ> ଗଧ, ଗଧା ।ା
ଗୃହପତିଃ> ଗହବଇ> ଗଇଁ ।ା
ଚତୁର୍ଗଣଃ> ଚଉଗୁଣୋ> ଚଉଗୁନା ।ା
ଚତୁର୍ଥଃ> ଚଉଟ୍ଠୋ> ଚଉଠ୍ ।ା
ଚତୁର୍ଥୀ> ଚଉଟ୍ଠୀ> ଚଉଠି, ।ା
ଚତ୍ୱରମ୍> ଚଚ୍ଚରଂ> ଚଁଚରା ।ା
ଚିକୁରଃ> ଚିହୁରଂ> ଚଁହରା ।ା
ତୁଚ୍ଛମ୍> ଚୁଚ୍ଛଂ> ଛୁଚା ।ା
କ୍ଷଣଃ> ଛଣୋ> ଛନ୍ ।ା
କ୍ଷିପ୍ତମ୍> ଛୁତଂ> ଛଡ ।ା
କ୍ଷୁଧା> ଛୁହା>ଛେଏଁ, ଛେଏଁ, (ଦେବତା ଆବିଷ୍ଟ କାକରେ) ।ା
ଛାଗଃ (ଗୀ) > ଛାଲୋ (ଲୀ) > ଛେଲ, ଛିଲିଆ ।ା
ଛାୟା> ଛାହା> ଚାହେନ୍, ଛାଏନ୍ ।ା
ଷଷ୍ଠୀ> ଛଟ୍ଠୀ>ଛଟି, ଛୁଟି (ଛୁଟିମାତା) ।ା
ଶିରା> ଛିରା ,ଛିର୍ ।ା
ସ୍ପୃହା> ଛିହା> ଚିହା ।ା
ଜଟିଳଃ> ଜଟିଲେ. ଜଟିଆ, ଜଟ, ଜଟକା, ଜିଟ୍କା=ଜି> ଝି =ଝିଟ୍କା, ଝଟକା ।ା
ଜିହ୍ୱା> ଜିବ୍ଭ୍ୟା> ଜିବ୍ ।ା
ଜୀର୍ଣ୍ଣମ୍> ଜୁଣ୍ଣଂ, ଜିର୍ଣ୍ଣଂ> ଜୁନା, ଜିରା, ଜିର୍ନା ।ା
ଜୀବିତମ୍> ଜୀଅଂ> ଜିଅଁ ।ା
ଧ୍ୱଜଃ> ଝଓ> ଝଜା ।ା
ଧ୍ୱନିଃ> ଝୁଣି> ଝୁନି, ଝୁନ୍ଝୁନି, ଝ୍ନ୍ଝନ୍ ।ା
ଦାହଃ> ଡାହୋ> ଡାହା ।ା
ଦଗ୍ଧମ୍> ଡଢ଼୍ଡଂ, ଡଢ଼ୋ> ଢ଼ୁଡା, ପୁଡାଢ଼ୁଡା ।ା
ନିଷଣ୍ଣଃ> ଣିସ୍ଣଣୋ> ନିସାନ୍ ।ା
ତପ୍ତମ୍> ତବିଅଂ> ତବ୍ତି, ତାବା, ତପଲା ।ା
ତିତ୍ତିରି> ତିତ୍ତିରୋ>ତିତେର୍ ।ା
ସ୍ତମ୍ଭଃ>ଥଂଭୋ>ଥେବା,ଥେବ,ଥେବ୍ ।ା
ସ୍ଥୂଳମ>୍ଥୁଲ୍ଲୋ>ଥୋଲୋ ।ା
ଦଣ୍ଡଃ >ଦଂଡୋ>ଡଣା ।ା
ଦତ୍ତମ୍>ଦିଣ୍ଣଂ>ଦେନି ।ା
ଦଶ>ଦହ>ଦହ ।ା
ଦାହଃ>ଦାଘୋ>ଦାଗ୍ ।ା
ଦୋଳା >ଦୋଲା>ଦୁଲା ।ା
ଧାତ୍ରୀ>ଧାଈ>ଧାଇ ।ା
ନିର୍ଝରଃ>ନିଜ୍ଝରୋ>ନିଝ୍ରା ।ା
ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତଃ>ପଜ୍ଜନ୍ତୋ>ପତେ ।ା
ପାଷାଣଃ>ପାସାଣୋ>ପିସେନ୍ ।ା
ପୁତରଃ>ପୋରୋ>ପୋର୍ ।ା
ପୃଥକ୍> ପିଧଂ>ପେଧା ।ା
ପ୍ରବାସୀ>ପାବାସୁ> ଫାବାସ,ଫାବା ।ା
ଭସ୍ମ>ଭବ୍ଷଂ>ଭୁବୁର୍ ।ା
ବିହ୍ୱଳଃ >ଭିବ୍ଭଲୋ>ଭେବଲା ।ା
ମର୍ଦ୍ଧିତମ୍>ମଡ୍ଡିଅଂ>ମଡିଆ,ମାଡିଆ ।ା
ମସୃଣ>ମସଣଂ>ମସନା ।ା
ମାର୍ଜାରଃ>ମଂଜରୋ>ମାଂଜୋ ।ା
ମିରା >ମେରା>ମରାଲ୍ ।ା
ମୃତ୍ତିକା>ମଟ୍ଟିଆ>ମାଏଟ୍ ।ା
ମୃତ୍ୟୁ>ମିର୍ଚ୍ଚୁ>ମିର୍ଚ୍ଚୁକ୍(ଡୁମା) ।ା
ଶ୍ମଶାନମ୍>ମସାଣଂ>ମସାନ୍ ।ା
ରକ୍ତମ>ରତ୍ତଂ>ରତା ।ା
ରତ୍ନମ୍>ରଅଣଂ>ରଏନ୍,ରନି ।ା
ରାଜକୀୟମ୍>ରାଇକକଂ>ରାଏକା ।ା
ବୃକ୍ଷଃ>ରୁକ୍ଖୋ>ରୁଖା ।ା
ଋକ୍ଷଃ>ରିକ୍ଖୋ>ରିଖା,ରଖଡ୍ ।ା
ରୁଗଣ >ଲୁକ୍କୋଣ>ଲୁକ୍କୋ>ଲିକ୍ଲିକା ।ା
ଯଷ୍ଟିଃ>ଲଟ୍ଠୀ>ଲାଏଟ୍, ଲାଠି ।ା
ବଳୀବର୍ଦଃ>ବଇଲ୍ଲୋ>ବୁଇଲ୍ ।ା
ମନ୍ମଥଃ>ବମ୍ମହୋ >ବମିଆ, ବମେଇ ।ା
ବାଷ୍ପ>ବାପ୍ପୋ>ଫାପ୍ ।ା
ବୃଶ୍ଚିକଃ>ବିଚ୍ଛୁଓ>ବିଛୁ ।ା
ବୃହତ୍ତରମ୍>ବଡ୍ଡୟରମ>ବଢେଲ୍ ।ା
ବେଣୁ>ବେଲୁ>ବେଲା ।ା
ଶୃଙ୍ଖଳମ୍>ସଂକଲଂ>ସିକ୍ଲା ।ା
ଶ୍ଲେଷ୍ମା>ସେଲିହ୍ମା>ସେଲ୍ମା,ଲସମ୍ ।ା
ହରୀତକୀ>ହଡ୍ଡଇ>ହଡ୍ଡା ।ା
ହରିଦ୍ରାଃ>ହଲଦ୍ଦୀ>ହଲ୍ଦୀ ।ା
ହୃଦୟମ୍>ହିଅଅଂ>ଭିଅଁ ।ା
କାର୍ଯ୍ୟମ୍>କଯ୍ଯେ>କାଜେ ।ା
ରାକ୍ଷସଃ>ଲସ୍କଶେ>ଲସ୍କର ।ା
ଅହମ୍>ହକେ>ହକ୍ ।ା
ଗୃଧ୍ରଃ>ଗିଦେ୍ଧା>ଗିଦ,ଗିଦନ୍ ।ା
ପ୍ରସାତିକା>ପସ୍ସହୀ>ପସେର୍ ।ା ଇତ୍ୟାଦି… ।

ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ବର୍ଷିୟାନ, ଗବେଷକ ଶ୍ରୀ ଜୋଷୀ ଅନେକ ଦିଗରୁ ଆଲୋଚନା କରି କୋଶଲୀ ଭାଷାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ଥାପନ ପୂର୍ବକ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା କୁ ହିଁ ଦାବୀ କରିବା-ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି । ଏ ଅଂଚଳର ସ୍ୱ ମାତୃଭାଷା ପ୍ରେମୀ ମାନେ ଏହା ଆଦର କଲେ, ଓ କୋଶଲୀ ବିଦ୍ୱେଷୀ ମାନେ ଏହା ପଠନାନ୍ତର ସଦଭାବପରାୟଣ ହେଲେ ଏ ପ୍ରକାଶନ ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହେବ । କୋଶଲୀ ଓ ଓଡି଼ଆ, ଏ ଦୁଇଟି ଭାଷାରେ ଏହି ପୁସ୍ତକର ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଆମର ହସ୍ତଗତ ହୋଇଥିଲା । କୋଶଲୀ ଭାଷାରେ ଏହାର ପ୍ରକାଶନ ଆମର ଏକାନ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହୋଇଥଲେ ହେଁ ଆମ ସ୍ୱରକୁ ସମଗ୍ର ଓଡି଼ଶାରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ କରାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁ ଆଖି ଆଗରେ ରଖି ଆମେ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପରେ ଏହି ଓଡି଼ଆ ସଂସ୍କରଣଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କଲୁ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହାର କୋଶଲୀ ସଂସ୍କରଣ ପକାଶ କରିବାର ଯତ୍ନ କରାଯିବ ଓ ଆହୁରି ଅନେକ କୋଶଲୀ-ଚେତନା ଓ ଗବେଷଣା ମୂଳକ ପୁସ୍ତକର ପ୍ରକାଶନ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହାତକୁ ନିଆଯିବ । ଏଭାଷାର ଗବେଷଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏପୁସ୍ତକର ଲେଖକ କବିରାଜ ପ୍ରୟାଗଦତ୍ତ ଜୋଷୀଙ୍କର ସାଧନା ଆହୁରି ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହେଉ, ଏହାହିଁ କୋଶଲାୟନର କୁଶଳ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା
।। ଜଏ କୋଶଲ ।ା

ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ କୋଶଲନାଥଂକ ନାମରେ କୋଶଲ୍ବାସୀ ଓ କୋଶ୍ଲୀ ଭାଷୀଂକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀ କୃତ
ଓଁ କୋଶଲନାଥାୟ ନମଃ

ପ୍ରାକ୍କଥନ

ଗତ ପାଂଚ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ‘ଓଡି଼ଶା ଲେଖକ ସାମ୍ମୁଖ୍ୟ’ ଦ୍ୱରା ଭୂବନେଶ୍ୱର ଠାରେ ଭାଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୋଟିଏ ସଂଗୋଷ୍ଠୀ(ସେମିନାର)ର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପାଇ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏ ପ୍ରବନ୍ଧଟି ଲେଖା ହୋଇଥିଲା । ଦୁଃଖର କଥା ମୁଁ ସେଠାରେ ପହଞ୍ôଚ ତା ସ୍ଥକିତ ହୋଇ ଥିବାର ଜାଣିଲି । ସାମ୍ମୁଖ୍ୟର ସଭାପତି ଶ୍ରୀ ସାତକଡି଼ ହୋତାଙ୍କୁ ଏ ବିଷୟ ଜଣାଇ ବାରୁ ସହୃଦୟତା ପୂର୍ବକ ସେ ସଂଧ୍ୟ୍ୟାବେଲେ ଗୋଟିଏ କ୍ଷୁଦ୍ର ମିଳନରେ ଏହାକୁ ପାଠ କରିବା ପାଇଁ ରବୀନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡପର ଗୋଟିଏ କମରାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ତିନି ଚାରି ଜଣ ମାତ୍ର ଜିଜ୍ଞାସୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ତନ୍ମଧ୍ୟେ ଜଣେ ଖ୍ୟାତନାମା ଓଡ଼ିଆ ଲେଖକ ବି ଥିଲେ । ପ୍ରବନ୍ଧ ପାଠର ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ଉକ୍ତ ମହାଶୟ ଏହାକୁ ପୃଥକ୍ତାବାଦ କହି ସର୍ବ ସୌଜନ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବକ ଘୋର ବିରୋଧ କରି ପଢ଼ିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ । ଶେଷରେ ଶ୍ରୀ ହୋତା ଖିନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ମିଳନ ସାଙ୍ଗ କରି ଦୟା ପୂର୍ବକ ରାତିରେ ମୋତେ ନିଜ ଗାଡ଼ିରେ ମୋ ବସାରେ ଛାଡି଼ ଦେଲେ । ସେହି ସଂଗୋଷ୍ଠୀ ଆଉ ହୋଇ ନାହିଁ । ଭାଷା ଚେତନାର ଉନ୍ମେଷ ସର୍ବ ଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ ହେଉ ଥିବାରୁ କୋଶଳ ଅଂଚଲ ମଧ୍ୟ ବାଦ ପଡୁନାହିଁ । ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟ ଦେଖା ଦେଇଛି । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଗୋଷ୍ଠୀର ଭାଷାମାନଙ୍କ ଉନ୍ନୟନ ପାଇଁ ସରକାର ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ସଚେଷ୍ଟା ଥିଲା ବେଲେ ଏ ବୃହତ୍ ଅଂଚଳର ଭାଷା ପ୍ରତି ବିରୋଧର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଏ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏ ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ । କୋଶଲୀ ଭାଷୀଙ୍କ କ୍ଷୀଣ ସଂଚେତନା, ସଂଗଠନର ଅଭାବ ଓ ଅଂଚଳ ବିଶେଷର ଆତ୍ମଘାଚୀ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତାରେ ମୁହ୍ୟମାନ ଥିଲାବେଲେ ସରକାରୀ ବେସରକାରୀ ପ୍ରବଳ ବିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଏ ଭାଷାର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଅକଥନୀୟ । ‘ଓଙ୍ଗି଼ଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ’ ‘ଓଡ଼ିଆ ଉପଭାଷା’ ( ଶ୍ରୀ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ରାଜଗୁରୁ, ୧୯୮୨) ଓ ‘ପଶ୍ଚିମ ଓଡି଼ଶାର କଥିତ ଓଡି଼ଆ ଭାଷା’ (ଶ୍ରୀ ଗୋପବନ୍ଧୁ ରଥ, ୧୯୮୮) ଏ ଦୁଇଟି ସୋଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବରାଦୀ ପୁସ୍ତକ ଓ ଶ୍ରୀ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କୁମାର ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କ ସଂଗୃହୀତ ‘କୋଶଲୀ ଶବ୍ଦ କୋଷ’ କୁ ‘ସମ୍ବଲପୁରୀ ଓଡି଼ଆ ଶବ୍ଦ କୋଷ’ ନାମରେ ପ୍ରକାଶିତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏ ଭାଷାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଶ୍ରୀ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ଶତପଥୀ, ସଂପାଦକ, ଓଡି଼ଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମି, ଏହା ବହୁ ବର୍ଣ୍ଣରେ ରଂଜିତ ଓଡି଼ଆ ଭାଷାର ଆଉ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣାଢ଼୍ୟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଛଡ଼ା ନଶ୍ଚୟ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ କହି ଏକା ଚୋଟରେ ବଳି ପଶୁର ବେକ ପରି କଥା ଛିଣ୍ଡାଇ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏ ପ୍ରବଳ ବିରୋଧ ସମ୍ମୁଖରେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ବାଦୀ କତିପୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ ‘ପଲଲାଗ୍ନି ବିକ୍ଷୋଭ’ ଅକିଞ୍ଚିତ କର ମାତ୍ରା ନିଷ୍ଠାପର କର୍ମୀ ଓ ସଂଗଠନର ଅଭାବରୁ ଏହା ଏକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାବେ ଗତି ବେଗ ପାଇ ପାରୁ ନ ଥିଲେହେଁ ଭବିଷ୍ୟତ ସୂଚନା ତ ମିଳୁଛି ହିଁ । ପୂର୍ବ ପଟର ଏ ଅବ୍ୟସ୍ତତା ଭିତ୍ତିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂମନ୍ୟତା ଜନିତ ବିରୋଧ ଓ ପଶ୍ଚିମ ପଟର କ୍ରମ ଜାଗ୍ରତ ଭାଷା ଚେତନାର ଟଣା ଓଟରା ରାଜ୍ୟର ସଂହିତ ଓ ସାମଂଜସ୍ୟ ପ୍ରତି ଯେ ବିପଦସୃଷ୍ଟି କରିବ ଏହି କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ମାତ୍ର । ସଂପ୍ରତି ଭାରତର ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଥିବା ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷା ଭିତ୍ତିକ ଅସ୍ୱସ୍ତିକର ହଲଚଲକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପରିସରରେ ରଖି ଦମନ ବା ନିଷ୍କସନ ମନୋଭାବକୁ ପରିହାର କରି ସହିଷ୍ଣୁତା ସମତା ଓ ସହୃଦୟତା ସହ ବାସ୍ତବତାର ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ଏ ଭାଷାର ଉଦ୍ଧାର ଓ ଉନ୍ନୟନ ହିଁ ଏକ ମାତ୍ର ପନ୍ଥା । ‘ଆରୋପିତ ଭୃଭିରମଷଣା କ୍ଷିଭିଃ’ ସମ୍ମଖୀନ ନ ହୋଇ ‘ଅନ୍ୟୋଽନ୍ୟସ୍ନୈ ବଲଗୁ ବଦନ୍ତ ଏତ’ ନୀତି ଧରିବା ଉଚିତ । ‘ବିବିଧତାରେ ଏକତା’ ଆମର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରର ଏହାହିଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ । ଏ ପରିସ୍ଥିତିରେ କୋଶଲୀ ଭାଷାର ବାସ୍ତବତାର ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । ଏଥିରେ ଏ ପ୍ରବନ୍ଧ ଯଥେଷ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟ କରି ପାରିବାର ଆଶା ରହିଛି । ମୁଁ ଗତ ପ୍ରାୟଃ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ହେବ ସନ୍ତତ ରୁଗଣ ଓ ଆପାତତଃ ଶଯ୍ୟା ଶାୟୀ ରହୁଥିବାରୁ କୋଶଲୀ ଭାଷାର କିଛି ନୂତନ ଦିଗର ଆଲୋଚନା କରି ପାରୁନାହିଁ । ବାସ୍ତବତାର ସମ୍ୟକ ବିନା ନିଚ୍ଛକ ଉତ୍ତେଜନା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସତ୍ ଲକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଇ ନ ପାରେ । ବିରୋଧର ଭିତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବତା ହେବା ଉଚିତ । ମୋର ଏ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏ ପ୍ରବନ୍ଧର ସଂପାଦନା ଓ ପ୍ରକାଶନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ୱତଃ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡାଇ ଥିବାରୁ କୋଶଲ ଭାରତୀର ପରମ ସେବକ ଡ଼: ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ବିଶୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ସହଯୋଗୀ ସୁହୃଦ୍ ହୋଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର କେତେ ଗଭୀର କୃତଜ୍ଞତାର ଭାଜନ ହୋଇଛନ୍ତି ତାହା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ମୁଁ ଅକ୍ଷମ । କୋଶଲାୟନ ସଂସ୍ଥା ଏହାର ପ୍ରକାଶନ ଭାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିବାରୁ କେବଳ ମୋର ନୁହେଁ ବରଂ ସମଗ୍ର କୋଶଲ ଭାଷୀଙ୍କ ଧନ୍ୟବାଦାର୍ହ ।
କୋଶଲ ଭାରତୀ ଜୟତୁ! କୋଶଲ ଭାରତୀ
।। ଇତି।।
ଶ୍ରୀ ପ୍ରୟାଗଦତ୍ତ ଜୋଷୀ
ବିଦ୍ୱତ୍ ବିଧେୟ ଖଡ଼ିଆଳ